Bệnh viêm não tủy ngựa là bệnh truyền nhiễm do virus thuộc giống Alphavirus, họ Togaviridae gây ra. Bệnh thường xảy ra lẻ tẻ ở ngựa, đặc trưng bởi các biểu hiện như sốt cao, bỏ ăn, suy nhược nặng và rối loạn thần kinh.
Trong thực tế, bệnh viêm não tủy ngựa có thể liên quan đến nhiều chủng virus khác nhau, trong đó đáng chú ý là viêm não tủy ngựa miền Đông, viêm não tủy ngựa miền Tây và viêm não tủy ngựa Venezuela. Đây là bệnh có khả năng lây truyền qua muỗi, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe đàn ngựa và tiềm ẩn nguy cơ gây bệnh ở người.
Trong bài viết này, Phòng Kỹ thuật thực địa Fivevet sẽ chia sẻ bệnh viêm não tủy ngựa, từ nguyên nhân, dịch tễ, triệu chứng, bệnh tích đến biện pháp chẩn đoán, phòng bệnh và hướng xử lý phù hợp.
Bệnh viêm não tủy ngựa 1. NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Bệnh viêm não tủy ngựa do virus thuộc giống Alphavirus, họ Togaviridae gây ra. Họ Togaviridae gồm hai giống chính là Alphavirus và Rubivirus. Trong đó, giống Rubivirus có loài Rubella virus gây bệnh cho người, còn giống Alphavirus gồm nhiều loài virus có khả năng gây bệnh cho ngựa, động vật khác và con người.
Một số virus thuộc giống Alphavirus có khả năng gây bệnh ở ngựa gồm: virus viêm não tủy ngựa miền Đông (Eastern equine encephalomyelitis virus - EEE), virus viêm não tủy ngựa miền Tây (Western equine encephalomyelitis virus - WEE), virus viêm não tủy ngựa Venezuela (Venezuelan equine encephalitis virus - VEE), Highlands J virus, Getah virus và Semliki Forest virus.
Trong đó, EEE, WEE và VEE là các virus quan trọng thường được nhắc đến trong bệnh viêm não tủy ngựa. EEE thường gây bệnh nặng và có tỷ lệ chết cao ở ngựa. WEE thường gây bệnh thể á cấp tính hoặc thể nhẹ hơn. VEE có thể gây bệnh từ mức độ nhẹ đến nặng, đồng thời có khả năng gây bệnh ở người.
Để người chăn nuôi dễ hình dung các Alphavirus có thể gây bệnh ở ngựa, có thể tham khảo bảng dưới đây:
Các chủng Alphavirus có khả năng gây bệnh ở ngựa Virus gây bệnh có dạng hình cầu, có vỏ bọc, đường kính khoảng 70 nm. Bộ gen của virus là ARN sợi đơn, kích thước khoảng 9,7 - 11,8 kb.
Virus nhân lên tốt khi tiêm gây bệnh cho chuột sơ sinh hoặc nhân lên, gây bệnh tích (sau khi nuôi cấy virus trong 7 ngày và phải trải qua một lần cấy chuyển mù) trên một số môi trường tế bào Vero, tế bào thận thỏ (rabbit kidney PK-13), tế bào thận chuột BHK 21, tế bào xơ phôi gà, xơ phôi vịt. Trên môi trường tế bào C6/36 chế từ muỗi (Aedes albopictus) virus nhân lên tốt nhưng không gây bệnh tích.
Tiêm virus vào túi lòng đỏ phôi gà từ 6-8 ngày, theo dõi phôi trong 7 ngày, phôi thường chết sau khi tiêm 2-4 ngày mà không biểu hiện bệnh tích đặc trưng.
2. DỊCH TỄ BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Loài vật mắc bệnh
Bệnh chủ yếu gây viêm não ở ngựa. Ngoài ngựa, bệnh còn được ghi nhận ở một số loài khác như gà, vịt, gà tây, chim đua, chim chạy. Virus EEE cũng có thể gây bệnh cho lợn.
Bệnh có thể lây sang người. Một số trường hợp nhiễm bệnh ở người đã được ghi nhận, trong đó có trường hợp tử vong ở nhân viên phòng thí nghiệm. Vì vậy, khi tiếp xúc, lấy mẫu hoặc xử lý bệnh phẩm từ động vật nghi mắc bệnh cần đảm bảo phòng thí nghiệm đạt an toàn sinh học cấp 3.
Bệnh có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng vì một số virus viêm não tủy ngựa có thể gây bệnh ở người. Tuy nhiên, nguy cơ chủ yếu liên quan đến muỗi truyền bệnh hoặc tiếp xúc với bệnh phẩm trong điều kiện không đảm bảo an toàn sinh học, không phải là bệnh dễ lây trực tiếp từ ngựa sang người trong chăm sóc thông thường.
Ở người, EEE virus có thể gây bệnh nặng, tỷ lệ tử vong dao động từ 30 - 70% hoặc để lại nhiều di chứng thần kinh nếu qua khỏi. WEE virus thường gây bệnh nặng hơn ở trẻ em, trong khi ở người lớn bệnh có thể nhẹ hơn; tỷ lệ tử vong ở người do WEE virus dao động khoảng 3 - 10%.
Phương thức truyền lây
Tác nhân truyền bệnh chính là muỗi. Khi muỗi mang mầm bệnh đốt ngựa hoặc các loài động vật cảm nhiễm, virus có thể xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh.
Bệnh thường xuất hiện trong giai đoạn từ giữa hè đến cuối thu, là thời điểm muỗi phát triển mạnh và điều kiện môi trường thuận lợi cho quá trình truyền bệnh.
Cơ chế sinh bệnh
Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua vết muỗi đốt, virus nhân lên tại vị trí xâm nhập hoặc tại các hạch lympho lân cận. Sau đó, virus đi vào máu, gây nhiễm trùng máu và tấn công hệ thần kinh trung ương.
Tại hệ thần kinh trung ương, virus có thể phá hủy tế bào thần kinh, tấn công màng tủy sống, lớp lót khoang não - tủy sống và các đám rối thần kinh. Riêng VEE virus còn có thể gây bệnh ở đường hô hấp trên, làm teo tủy xương, lách, hạch lympho, đồng thời gây hoại tử gan và tụy.
3. TRIỆU CHỨNG BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Thời gian ủ bệnh thường từ 5 - 14 ngày. Triệu chứng bệnh có thể khác nhau tùy theo chủng virus gây bệnh như EEE, WEE hoặc VEE.
Mức độ nhiễm bệnh viêm não tủy ngựa theo chủng virusỞ giai đoạn đầu, ngựa thường có biểu hiện:
- Sốt.
- Mệt mỏi, uể oải.
- Bỏ ăn.
- Suy nhược.
- Giảm phản xạ, kém linh hoạt.
Với bệnh do EEE thể nặng, ngựa có thể sốt cao, uể oải, mất cân bằng và suy kiệt nhanh. Con vật có biểu hiện chân choãi, đầu gục, tai rủ, môi trễ, dáng đi bất thường và trạng thái lơ đễnh.
Khi bệnh tiến triển, các dấu hiệu thần kinh xuất hiện rõ hơn như:
- Khả năng nhìn kém.
- Sợ ánh sáng.
- Nuốt khó.
- Phản xạ kém.
- Chạy quanh.
- Ngáp, nghiến răng.
- Chúi đầu vào góc chuồng hoặc hàng rào.
- Liệt, không cử động được.
- Co giật trong một số trường hợp.
Tỷ lệ chết ở ngựa thay đổi tùy theo chủng virus. EEE virus có thể gây chết cao, WEE virus thường có tỷ lệ chết thấp hơn, còn VEE virus có thể gây bệnh từ nhẹ đến nặng. Trường hợp ngựa mắc bệnh nhẹ có thể hồi phục sau vài tuần nhưng vẫn có nguy cơ để lại di chứng thần kinh như rối loạn hành vi, mắt mờ hoặc giảm thính lực.
Khi nào cần gọi thú y ngay?
Cần liên hệ thú y ngay khi ngựa sốt cao, bỏ ăn, đi loạng choạng, đầu gục, phản xạ kém, co giật, liệt hoặc có biểu hiện thần kinh bất thường. Không tự ý dùng thuốc hoặc lấy mẫu bệnh phẩm khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
4. BỆNH TÍCH ĐẶC TRƯNG CỦA BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Bệnh tích đại thể ở ngựa thường không rõ ràng. Nếu quan sát được, có thể thấy hiện tượng tụ huyết ở não và màng tủy sống. Ngoài ra, trên cơ thể có thể xuất hiện các vết bầm hoặc xuất huyết do chấn thương khi con vật mất thăng bằng, ngã hoặc co giật.
Bệnh tích vi thể thường tập trung ở hệ thần kinh trung ương. Có thể quan sát thấy:
- Tế bào thần kinh bị thoái hóa.
- Thâm nhiễm tế bào bạch cầu đa nhân.
- Xuất hiện u thần kinh đệm.
- Quanh mạch máu có nhiều lymphocyte và neutrophil.
Ở gà mắc bệnh, bệnh tích đặc trưng có thể gồm nhiều điểm hoại tử ở gan, tim, hạch lympho bị teo, hoại tử tuyến ức, lách và túi Fabricius.
5. CHẨN ĐOÁN BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Chẩn đoán bệnh viêm não tủy ngựa cần kết hợp giữa thông tin dịch tễ, triệu chứng lâm sàng, bệnh tích và xét nghiệm chuyên sâu.
Có thể lấy bệnh phẩm là máu hoặc não của động vật nghi mắc bệnh. Ngoài ra, gan và lách cũng có thể được sử dụng để phục vụ chẩn đoán.
Các phương pháp chẩn đoán xét nghiệm có thể chia thành 2 nhóm chính:
Phân lập và phát hiện virus
Virus có thể được phân lập từ bệnh phẩm máu hoặc não của động vật nghi mắc bệnh. Trong một số trường hợp, gan và lách cũng có thể được sử dụng để phục vụ chẩn đoán. Virus có thể được phân lập trên động vật thí nghiệm như chuột sơ sinh, phôi gà, gà con mới nở hoặc trên môi trường tế bào. Ngoài ra, có thể áp dụng các kỹ thuật phát hiện virus như phản ứng miễn dịch huỳnh quang và RT-PCR.
Xét nghiệm huyết thanh học
Các phản ứng huyết thanh học có thể được sử dụng gồm ELISA, phản ứng trung hòa, phản ứng ngưng kết bổ thể và phản ứng ngăn trở ngưng kết hồng cầu.
Việc lấy mẫu, bảo quản và gửi mẫu cần được thực hiện đúng kỹ thuật để đảm bảo độ chính xác của kết quả xét nghiệm. Khi nghi ngờ bệnh, người chăn nuôi nên liên hệ thú y hoặc đơn vị xét nghiệm chuyên môn để được hướng dẫn lấy mẫu phù hợp.
6. PHÒNG BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Để phòng bệnh viêm não tủy ngựa, cần tập trung kiểm soát muỗi và hạn chế nguy cơ tiếp xúc giữa động vật cảm nhiễm với tác nhân truyền bệnh.
Người chăn nuôi cần thực hiện các biện pháp sau:
- Vệ sinh chuồng trại, phát quang bụi rậm quanh khu vực nuôi.
- Loại bỏ nơi nước đọng, hạn chế môi trường sinh sản của muỗi.
- Thực hiện chương trình diệt muỗi tại các vùng có nguy cơ hoặc vùng bệnh lưu hành.
- Sử dụng các sản phẩm hỗ trợ diệt côn trùng, diệt muỗi như Five-Tox, Five-Cymethrin, Five-Permethrin,… theo hướng dẫn sử dụng.
- Theo dõi sức khỏe đàn ngựa, đặc biệt trong giai đoạn giữa hè đến cuối thu.
Bên cạnh đó, có thể sử dụng vắc xin phòng bệnh cho vật nuôi. Một số loại vắc xin được sử dụng gồm vắc xin nhược độc chủng TC-83 phòng bệnh do VEE virus gây ra. Hiện nay, vắc xin vô hoạt kết hợp giữa EEE/VEE hoặc EEE/WEE/VEE cũng được sử dụng phổ biến. Vắc xin cần được tiêm nhắc lại hằng năm để duy trì khả năng bảo hộ.
Các biện pháp phòng bệnh viêm não tủy ngựa trong chăn nuôi7. ĐIỀU TRỊ BỆNH VIÊM NÃO TỦY NGỰA
Hiện nay, bệnh viêm não tủy ngựa chưa có thuốc đặc trị. Việc điều trị chủ yếu dựa trên chăm sóc tích cực, hỗ trợ nâng cao thể trạng và kiểm soát triệu chứng.
Khi phát hiện ngựa có dấu hiệu nghi mắc bệnh, cần cách ly, theo dõi và liên hệ thú y để được hỗ trợ kịp thời. Hướng xử lý có thể gồm:
- Đảm bảo ngựa được cung cấp đủ nước.
- Bổ sung dinh dưỡng phù hợp để nâng cao thể trạng.
- Kiểm soát các cơn co giật nếu có.
- Sử dụng thuốc chống viêm không steroid như Five-Ketofen, Five-Flunixin, Five-Mexicam,… theo chỉ định của thú y.
Giải pháp hỗ trợ phòng bệnh và xử lý triệu chứng viêm não tủy ngựa - Có thể sử dụng DMSO trong một số trường hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
- Bố trí nền chuồng, chất độn chuồng sạch, mềm, khô để hạn chế loét do nằm lâu.
- Hạn chế kích thích, giữ ngựa ở khu vực yên tĩnh, thoáng mát.
Do bệnh có liên quan đến hệ thần kinh và có nguy cơ lây truyền qua muỗi, người chăn nuôi không nên tự ý điều trị khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Việc phát hiện sớm, chăm sóc đúng cách và kiểm soát muỗi là yếu tố quan trọng giúp hạn chế thiệt hại.
Bệnh viêm não tủy ngựa là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus thuộc giống Alphavirus gây ra, có thể gây sốt, suy nhược, rối loạn thần kinh và tử vong ở ngựa. Bệnh lây truyền chủ yếu qua muỗi và có khả năng gây bệnh ở người trong một số trường hợp.
Để phòng bệnh hiệu quả, người chăn nuôi cần chủ động kiểm soát muỗi, vệ sinh môi trường chăn nuôi, theo dõi sức khỏe đàn ngựa và thực hiện tiêm phòng định kỳ ở những khu vực có nguy cơ. Khi phát hiện ngựa có biểu hiện nghi mắc bệnh, cần liên hệ thú y để được chẩn đoán và xử lý kịp thời.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Kỹ thuật thực địa - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Tài liệu tham khảo:
Nguyễn Bá Hiên và CS-Giáo trình Bệnh truyền nhiễm thú y- NXB Học viện nông nghiệp
CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
1. Bệnh viêm não tủy ngựa là gì?
Bệnh viêm não tủy ngựa là bệnh truyền nhiễm do virus thuộc giống Alphavirus, họ Togaviridae gây ra, thường gây sốt, suy nhược và rối loạn thần kinh ở ngựa.
2. Bệnh viêm não tủy ngựa có lây sang người không?
Có. Một số virus gây bệnh viêm não tủy ngựa có thể gây bệnh ở người. Tuy nhiên, nguy cơ chủ yếu liên quan đến muỗi truyền bệnh hoặc tiếp xúc với bệnh phẩm trong điều kiện không đảm bảo an toàn sinh học, không phải là bệnh dễ lây trực tiếp từ ngựa sang người trong chăm sóc thông thường.
3. Ngựa mắc bệnh viêm não tủy có biểu hiện gì?
Ngựa mắc bệnh thường sốt, bỏ ăn, uể oải, mất cân bằng, dáng đi bất thường, phản xạ kém, sợ ánh sáng, khó nuốt, co giật hoặc liệt trong trường hợp nặng.
4. Bệnh viêm não tủy ngựa có thuốc đặc trị không?
Hiện nay chưa có thuốc đặc trị bệnh viêm não tủy ngựa. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc tích cực, bổ sung nước và dinh dưỡng, kiểm soát co giật, dùng thuốc chống viêm và hỗ trợ hồi phục theo hướng dẫn của thú y.
5. Phòng bệnh viêm não tủy ngựa như thế nào?
Cần kiểm soát muỗi, vệ sinh chuồng trại, loại bỏ nơi nước đọng, sử dụng sản phẩm diệt muỗi phù hợp và tiêm vắc xin phòng bệnh định kỳ tại các vùng có nguy cơ.
Xem thêm:
BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN
BỆNH VIÊM NÃO TỦY TRUYỀN NHIỄM
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
