Tiêu chảy ở lợn con sơ sinh là một trong những vấn đề gây thiệt hại đáng kể trong chăn nuôi lợn. Trong số các tác nhân gây bệnh đường ruột, virus viêm dạ dày – ruột truyền nhiễm ở lợn (TGEV) và virus tiêu chảy dịch ở lợn (PEDV) đặc biệt đáng lưu ý do có khả năng gây tiêu chảy cấp, mất nước và tỷ lệ chết cao ở lợn con nhỏ tuổi.
Một câu hỏi thường được đặt ra là: “Nếu lợn con là đối tượng mắc bệnh, tại sao chương trình phòng bệnh lại cần đặc biệt quan tâm đến lợn nái?”
Câu trả lời nằm ở một đặc điểm sinh học rất quan trọng của lợn con sơ sinh: Miễn dịch nhận được từ lợn mẹ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu đời. Đối với TGE và PED, việc xây dựng miễn dịch cho lợn nái trước khi sinh có thể giúp tạo nguồn kháng thể trong sữa, qua đó hỗ trợ bảo vệ lợn con trong giai đoạn chúng dễ bị tổn thương nhất. Trong bài viết này,
Fivevet sẽ cùng người chăn nuôi tìm hiểu vai trò của sữa đầu, miễn dịch qua sữa và chiến lược tạo miễn dịch cho lợn nái nhằm hỗ trợ bảo vệ lợn con trước TGE và PED.
I. TGE và PED là gì?
TGE (Transmissible Gastroenteritis – viêm dạ dày ruột truyền nhiễm) và PED (Porcine Epidemic Diarrhea – tiêu chảy cấp do virus ở lợn) là hai bệnh truyền nhiễm đường ruột nguy hiểm trên lợn. TGE do virus TGEV gây ra, trong khi PED do virus PEDV gây ra. Cả hai virus đều thuộc họ Coronaviridae và có khả năng lây lan nhanh trong đàn, đặc biệt gây hậu quả nghiêm trọng ở lợn con sơ sinh. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus chủ yếu nhân lên tại các tế bào biểu mô của ruột non.
Tổn thương các tế bào biểu mô làm suy giảm khả năng tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng. Hậu quả là lợn mắc bệnh có thể bị tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải. Ở lợn con sơ sinh, những ảnh hưởng này thường diễn biến nghiêm trọng hơn so với lợn lớn.
Vì sao lợn con sơ sinh đặc biệt nhạy cảm?
Lợn con trong những ngày đầu đời là nhóm có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nhất khi TGEV hoặc PEDV lưu hành trong đàn. Nguyên nhân bao gồm:
- Hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn chỉnh.
- Dự trữ năng lượng thấp.
- Tốc độ mất nước nhanh.
- Khả năng bù nước và điện giải còn hạn chế.
- Chưa có miễn dịch chủ động đầy đủ đối với virus.
Lợn con càng nhỏ, khoảng trống miễn dịch càng lớn và hậu quả do TGE hoặc PED gây ra càng nghiêm trọng. Vì vậy, chiến lược phòng bệnh cần tập trung vào việc tạo “lá chắn miễn dịch” ngay từ trước khi lợn con được sinh ra.
II. Lợn con nhận miễn dịch từ lợn mẹ như thế nào?
Cấu tạo nhau thai của lợn không cho phép kháng thể của mẹ truyền qua nhau thai ở mức đủ để tạo miễn dịch thụ động đáng kể cho thai. Do đó, sau khi chào đời, lợn con phụ thuộc rất nhiều vào sữa đầu để tiếp nhận kháng thể từ lợn mẹ.
Trong những giờ đầu đời, lợn con hấp thu các globulin miễn dịch từ sữa đầu, qua đó hình thành miễn dịch thụ động. Sau giai đoạn hấp thu toàn thân, các globulin miễn dịch trong sữa vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng tại đường tiêu hóa.
Quá trình truyền miễn dịch có thể được hiểu như sau:
Đặc biệt, kháng thể IgA tiết, còn gọi là sIgA, là một thành phần quan trọng của miễn dịch niêm mạc và miễn dịch qua sữa đối với các coronavirus đường ruột như PEDV và TGEV.
III. Vì sao miễn dịch qua sữa được xem là “lá chắn” tự nhiên của lợn con?
Miễn dịch qua sữa là gì?
Miễn dịch qua sữa là quá trình lợn mẹ truyền các kháng thể và yếu tố miễn dịch cho lợn con thông qua sữa. Đối với TGE và PED, đây là cơ chế đặc biệt đáng quan tâm vì virus chủ yếu gây bệnh tại đường tiêu hóa.
Khi lợn nái được kích thích miễn dịch phù hợp, các tế bào miễn dịch đặc hiệu có thể tham gia vào trục miễn dịch ruột – tuyến vú, góp phần tạo kháng thể đặc hiệu trong sữa. Khi bú mẹ, lợn con tiếp nhận các kháng thể này và được hỗ trợ bảo vệ tại chính vị trí virus gây bệnh là niêm mạc đường ruột.
Kháng thể trong sữa có thể góp phần hỗ trợ ngăn virus bám dính, xâm nhập và lan truyền tại đường tiêu hóa của lợn con.
Vì sao kháng thể IgA tiết có vai trò quan trọng?
IgA tiết trong sữa có thể hoạt động trực tiếp tại bề mặt niêm mạc đường ruột của lợn con. Đây là vị trí TGEV và PEDV xâm nhập, nhân lên và gây tổn thương.
Do đó, khi đánh giá vắc xin TGE/PED, việc chỉ xem xét nồng độ kháng thể trong huyết thanh đôi khi chưa phản ánh đầy đủ khả năng bảo vệ lợn con. Khả năng tạo miễn dịch qua sữa và kháng thể tại niêm mạc đường ruột cũng là những yếu tố cần được quan tâm.
IV. Vì sao miễn dịch của lợn nái quan trọng đối với vắc xin TGE/PED?
Nếu lợn con có nguy cơ phơi nhiễm với TGEV hoặc PEDV ngay trong những ngày đầu đời, việc chờ chúng tự hình thành miễn dịch chủ động có thể không đáp ứng được yêu cầu bảo vệ tức thời.
Đây chính là cơ sở của chiến lược chủng ngừa cho lợn mẹ nhằm hỗ trợ bảo vệ đời con. Mô hình này được hiểu như sau:
Vắc xin trên lợn nái → đáp ứng miễn dịch của nái → miễn dịch qua sữa → kháng thể đặc hiệu trong sữa → lợn con tiếp nhận miễn dịch thụ động → hỗ trợ bảo vệ đường ruột trong giai đoạn nguy cơ cao.
Tuy nhiên, tiêm vắc xin cho lợn nái không đồng nghĩa với việc lợn con chắc chắn được bảo vệ hoàn toàn. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Loại vắc xin và đặc tính kháng nguyên.
- Đường đưa vắc xin và khả năng kích thích đáp ứng miễn dịch phù hợp.
- Thời điểm tiêm so với thời điểm sinh.
- Mức độ đáp ứng miễn dịch của từng lợn nái.
- Khả năng tạo kháng thể trong sữa.
- Khả năng lợn con nhận đủ sữa đầu và sữa.
- Mức độ phơi nhiễm với virus.
- An toàn sinh học và công tác quản lý đàn.
V. Vì sao chỉ tiêm vắc xin cho lợn con chưa chắc đã đủ?
Về nguyên tắc, lợn con có thể tạo đáp ứng miễn dịch chủ động sau khi được tiêm vắc xin. Tuy nhiên, cần cân nhắc thời gian cần thiết để hình thành đáp ứng miễn dịch so với thời điểm virus có nguy cơ xâm nhập.
Trong thực tế, lợn con sơ sinh có thể phải đối mặt với TGEV hoặc PEDV ngay trong những ngày đầu đời. Vì vậy, chiến lược bảo vệ có thể được xây dựng theo hai tầng.
Hai tầng bảo vệ lợn con
VI. Cần áp dụng những biện pháp nào để kiểm soát TGE và PED trong đàn lợn?
Một chương trình kiểm soát TGE/PED hiệu quả cần kết hợp đồng bộ nhiều yếu tố:
- Xây dựng miễn dịch chủ động phù hợp cho lợn nái.
- Tăng cường miễn dịch thụ động cho lợn con qua sữa.
- Bảo đảm lợn con được bú đủ sữa đầu và sữa.
- Quản lý tốt lợn con trong giai đoạn sơ sinh.
- Thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp an toàn sinh học.
- Theo dõi, giám sát tình hình dịch bệnh trong đàn.
Bảo vệ lợn con không chỉ bắt đầu sau khi chúng được sinh ra, mà cần bắt đầu từ quá trình chuẩn bị miễn dịch cho lợn nái.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển vắc xin - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp
1. TGE và PED có phải là cùng một bệnh không?
Không. TGE và PED là hai bệnh đường ruột do hai virus khác nhau gây ra, lần lượt là TGEV và PEDV. Tuy nhiên, cả hai đều có thể gây tiêu chảy, mất nước và hậu quả nghiêm trọng ở lợn con nhỏ tuổi.
2. Vì sao lợn con sơ sinh dễ chết khi mắc TGE hoặc PED?
Lợn con sơ sinh có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, dự trữ năng lượng thấp và khả năng bù nước, điện giải còn hạn chế. Vì vậy, tiêu chảy cấp và mất nước có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến khả năng sống sót.
3. Sữa đầu có vai trò gì đối với lợn con?
Sữa đầu cung cấp các globulin miễn dịch từ lợn mẹ, giúp lợn con hình thành miễn dịch thụ động trong những giờ đầu đời. Đây là nguồn miễn dịch đặc biệt quan trọng vì kháng thể của lợn mẹ không được truyền đáng kể qua nhau thai.
4. Tiêm vắc xin cho lợn nái có bảo vệ hoàn toàn lợn con không?
Không. Tiêm vắc xin cho lợn nái có thể hỗ trợ hình thành kháng thể trong sữa, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào loại vắc xin, thời điểm tiêm, đáp ứng của từng nái, lượng sữa lợn con tiếp nhận, mức độ phơi nhiễm và an toàn sinh học.
5. Chỉ tiêm vắc xin cho lợn con có đủ để kiểm soát TGE/PED không?
Chưa chắc. Lợn con cần thời gian để hình thành miễn dịch chủ động, trong khi nguy cơ phơi nhiễm có thể xuất hiện ngay sau khi sinh. Vì vậy, cần kết hợp miễn dịch từ lợn nái, miễn dịch qua sữa, quản lý lợn con, an toàn sinh học và giám sát dịch bệnh.
Tài liệu tham khảo
1. Chattha KS, Roth JA, Saif LJ. Miễn dịch qua sữa và vắc xin phòng virus tiêu chảy dịch ở lợn (PEDV): Các khái niệm lịch sử và hiện tại.
2. Langel SN, Paim FC, Lager KM, Vlasova AN, Saif LJ. Các nghiên cứu về miễn dịch qua sữa và vắc xin phòng PEDV.
3. Wang L và cộng sự. Nghiên cứu về chiến lược gây miễn dịch mồi – tăng cường trên lợn nái mang thai và khả năng bảo vệ lợn con thông qua miễn dịch qua sữa đối với PEDV.
4. Các nghiên cứu kinh điển về miễn dịch qua sữa và khả năng bảo vệ lợn con trước TGEV.
5. Các nghiên cứu mới về vắc xin PEDV và khả năng tạo miễn dịch qua sữa có tính bảo vệ.
Xem thêm:
-
Tiêu chảy ở lợn con sau cai sữa
-
Bệnh viêm da tiết dịch trên lợn
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
