Định lượng vi khuẩn là quá trình đo lường số lượng hoặc mật độ tế bào vi khuẩn có trong một thể tích hoặc khối lượng mẫu cụ thể. Cùng
Fivevet tìm hiểu các phương pháp định lượng vi khuẩn thường gặp, giúp bạn đọc hiểu nguyên lý xác định sinh khối, đếm khuẩn lạc, ước tính mật độ bằng MPN và đo độ đục. Mỗi phương pháp phản ánh một khía cạnh của sự sinh trưởng vi khuẩn. Vì vậy, cần hiểu đặc điểm của từng phương pháp để lựa chọn cách đánh giá phù hợp với mẫu và mục tiêu kiểm tra.
1. Tổng quan về các phương pháp định lượng vi khuẩn
Định lượng vi khuẩn có thể dựa vào sinh khối, thành phần hóa học, hoạt động trao đổi chất hoặc khả năng phát triển trong môi trường nuôi cấy. Ngoài ra, mật độ tế bào còn có thể được đánh giá thông qua độ đục của dịch treo.
Có hai phương pháp định lượng vi khuẩn định lượng trực tiếp và định lượng gián tiếp. Khi đọc kết quả, cần chú ý đại lượng được đo, bởi khối lượng sinh khối, số khuẩn lạc và mật độ quang học có ý nghĩa khác nhau.
2. Phương pháp định lượng trực tiếp
- Xác định sinh khối tươi hoặc sinh khối khô bằng cách cân (phương pháp này kém chính xác).
- Xác định hàm lượng nitơ tổng số (phương pháp Kjeldahl) hay hàm lượng carbon tổng số (theo Van Slyke–Folch) các phương pháp này cho độ chính xác cao.
- Đo các chỉ số cường độ trao đổi chất như hấp thụ O2, tạo thành CO2 hay acid, vì các chỉ số này liên quan trực tiếp với sinh trưởng. Dĩ nhiên ta chỉ dùng các phương pháp này trong trường hợp không sử dụng được các phương pháp khác, ví dụ khi mật độ sinh khối rất nhỏ.
3. Phương pháp định lượng gián tiếp
3.1. Phương pháp đếm khuẩn lạc CFU/mL
- Phương pháp đếm khuẩn lạc dựa trên số khuẩn lạc hình thành bởi vi khuẩn sống trong điều kiện sinh trưởng thuận lợi. Với mẫu dịch, kết quả thường được biểu thị bằng CFU/mL, tức số đơn vị hình thành khuẩn lạc trong một mililit mẫu.
- Thành phần môi trường nuôi cấy ảnh hưởng đáng kể đến kết quả. Vi khuẩn mọc thành khuẩn lạc trên môi trường này không nhất thiết hình thành khuẩn lạc trên môi trường khác.
Do đó, khi đánh giá mật độ bằng CFU/mL, cần gắn kết quả với môi trường và điều kiện nuôi cấy đã sử dụng. Đây là yếu tố quan trọng để hiểu đúng số khuẩn lạc quan sát được.
3.2. Phương pháp MPN bằng pha loãng liên tiếp
Với một số vi khuẩn khó phát triển trên môi trường thạch, có thể kiểm tra số lượng bằng phương pháp pha loãng liên tiếp và nuôi cấy trong môi trường chỉ thị.
Phương pháp này gọi là MPN, viết tắt của Most Probable Number, dùng để ước tính mật độ vi khuẩn thông qua kết quả phản ứng sau nuôi cấy.
Cách thực hiện được tài liệu gốc mô tả gồm:
- Pha loãng mẫu liên tiếp.
- Cấy 1 mL từ mỗi độ pha loãng vào các ống môi trường chỉ thị.
- Nuôi cấy và ghi nhận phản ứng dương tính.
- Dùng số ống dương tính tại các độ pha loãng để tra bảng MPN.
Trong điều kiện phù hợp, một vi khuẩn được đưa vào cũng có thể tạo phản ứng dương tính sau nuôi cấy. Tài liệu nêu cách bố trí 5 ống và sử dụng số liệu ở 3 độ pha loãng cuối có phản ứng dương tính để tra bảng. Kết quả thể hiện mật độ vi khuẩn gần đúng.
3.3. Phương pháp lọc màng
Mẫu được đưa qua màng lọc vi khuẩn. Sau đó, màng lọc được đặt lên đĩa môi trường thạch để nuôi cấy và kiểm tra số khuẩn lạc mọc.
Từ số khuẩn lạc thu được, người thực hiện suy ra mật độ vi sinh vật trong mẫu. Phương pháp này kết hợp bước giữ vi khuẩn trên màng lọc với bước đánh giá khả năng hình thành khuẩn lạc trên môi trường thạch.
3.4. Đếm trực tiếp bằng buồng đếm
Nếu tế bào có kích thước đủ lớn, có thể đếm trực tiếp bằng buồng đếm (Thomas và Goriaev).
Cách tiếp cận này dựa trên việc quan sát và đếm tế bào, khác với phương pháp đếm khuẩn lạc sau nuôi cấy.
3.5. Phương pháp đo độ đục
Đo độ đục của dịch treo tế bào là phương pháp thuận tiện để đánh giá mật độ vi khuẩn. Trong thực tế, người thực hiện thường đo mật độ quang học của dịch treo.
Ở một số trường hợp, có thể xác định sự khuếch tán ánh sáng. Cần phân biệt kết quả đo độ đục với số đơn vị hình thành khuẩn lạc, bởi hai phương pháp sử dụng đại lượng đánh giá khác nhau.
4. Lựa chọn phương pháp định lượng vi khuẩn
Việc lựa chọn cần dựa trên mục tiêu kiểm tra và đặc điểm của mẫu. Nếu cần đánh giá khối lượng sinh khối, có thể tiếp cận bằng phương pháp cân hoặc phân tích thành phần hóa học.
Nếu cần xác định khả năng hình thành khuẩn lạc, có thể sử dụng phương pháp CFU hoặc lọc màng kết hợp nuôi cấy. Với vi khuẩn khó phát triển trên thạch, MPN là phương pháp được tài liệu đề cập. Đo độ đục phù hợp khi cần đánh giá dịch treo thông qua đặc tính quang học.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Vắc xin - Công ty Cổ phần Thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp
1. CFU/mL có ý nghĩa gì?
CFU/mL là số đơn vị hình thành khuẩn lạc trong một mililit mẫu. Chỉ số này phản ánh lượng vi khuẩn có khả năng phát triển thành khuẩn lạc trong điều kiện nuôi cấy được sử dụng. Khi so sánh kết quả giữa các mẫu, cần chú ý đến môi trường và điều kiện nuôi cấy để đánh giá phù hợp.
2. Vì sao môi trường nuôi cấy ảnh hưởng đến số khuẩn lạc?
Mỗi loại vi khuẩn có nhu cầu dinh dưỡng và điều kiện sinh trưởng khác nhau. Vì vậy, thành phần môi trường nuôi cấy ảnh hưởng đến khả năng phát triển và hình thành khuẩn lạc. Một mẫu có thể cho số khuẩn lạc khác nhau khi được nuôi trên các môi trường khác nhau.
3. Khi nào nên sử dụng phương pháp MPN?
Phương pháp MPN có thể được sử dụng khi cần ước tính mật độ vi khuẩn thông qua phản ứng dương tính trong môi trường nuôi cấy lỏng, đặc biệt với một số vi khuẩn khó phát triển trên môi trường thạch. Mẫu được pha loãng, cấy vào các ống môi trường chỉ thị và theo dõi sau nuôi cấy. Số ống dương tính ở các độ pha loãng được dùng để tra bảng MPN, từ đó ước tính mật độ vi khuẩn trong mẫu.
4. Đo độ đục cho biết điều gì về mật độ vi khuẩn?
Đo độ đục giúp đánh giá mật độ tế bào trong dịch treo thông qua đặc tính quang học, thường được biểu thị bằng chỉ số mật độ quang học. Phương pháp này thuận tiện khi theo dõi sự thay đổi của dịch nuôi cấy. Tuy nhiên, kết quả đo độ đục có ý nghĩa khác với CFU/mL, nên cần phân biệt hai chỉ số khi đọc và so sánh kết quả.
5. Cân sinh khối có độ chính xác cao không?
Cân sinh khối tươi hoặc khô giúp đánh giá khối lượng tế bào thu được trong mẫu. Tuy nhiên, phương pháp này có những hạn chế về độ chính xác và không trực tiếp cho biết số lượng vi khuẩn. Vì vậy, cần xác định rõ mục tiêu là đánh giá khối lượng sinh khối hay mật độ vi khuẩn để lựa chọn phương pháp phù hợp.
Xem thêm: