Bệnh cúm ngựa lây lan nhanh, ảnh hưởng đến sức khỏe, khả năng vận động và hiệu quả chăn nuôi. Cùng
Fivevet tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, phương pháp chẩn đoán và cách phòng bệnh để chủ động bảo vệ đàn ngựa.
1. Bệnh cúm ngựa là gì?
Bệnh cúm ngựa (Equine Influenza – EI) là bệnh hô hấp truyền nhiễm ở ngựa, lừa, la và các loài thuộc họ ngựa. Bệnh này đã được ghi nhận trong suốt lịch sử, và khi ngựa là động vật kéo chính, các đợt bùng phát EI đã làm tê liệt nền kinh tế. Ngày nay, các đợt bùng phát vẫn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành công nghiệp ngựa.
Tiêm phòng được thực hiện ở hầu hết các quốc gia giúp giảm mức độ nghiêm trọng và rút ngắn thời gian hồi phục, nhưng không phải lúc nào cũng ngăn ngừa được nhiễm bệnh. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa chủng virus trong vắc xin và chủng lưu hành khiến ngựa đã tiêm vẫn có thể nhiễm bệnh.

2. Nguyên nhân gây bệnh cúm ngựa
2.1. Virus gây bệnh
Cúm ngựa liên quan đến hai phân nhóm virus cúm A là H7N7 và H3N8, thuộc họ Orthomyxoviridae. Chúng có liên quan nhưng khác biệt với các virus gây bệnh cúm ở người và gia cầm. Hai phân nhóm được phân biệt về kháng nguyên trong các glycoprotein bề mặt hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA).
Phân nhóm H7N7 được xác định năm 1956, từng gây nhiều đợt dịch nhưng không được phát hiện trong quần thể ngựa từ cuối những năm 1970. H3N8 được phân lập năm 1963 lưu hành toàn cầu hiện là tác nhân chính gây bệnh.
2.2. Sự biến đổi của virus
H3N8 phân hóa thành dòng Á–Âu và dòng Mỹ. Dòng Mỹ tiếp tục chia thành các dòng phụ Argentina, Kentucky và Florida; trong đó Florida có hai nhánh lưu hành chủ yếu ở châu Mỹ và nhánh 2 phổ biến ở châu Âu, châu Á và Trung Đông.
Sự biến đổi kháng nguyên đòi hỏi giám sát gen liên tục để đảm bảo vắc xin vẫn hiệu quả chống lại các chủng đang lưu hành, thường xuyên và cập nhật chủng vắc xin. Khả năng lây sang một số động vật có vú khác cũng cần được theo dõi, làm dấy lên lo ngại về tiềm năng lây truyền từ động vật sang người của virus và những tác động dịch tễ học rộng hơn của nó.
3. Bệnh cúm ngựa lây qua đường nào?
Virus lây trực tiếp qua dịch tiết hô hấp khi động vật nhiễm bệnh ho. Ngựa có thể thải virus từ lúc bắt đầu sốt, trước khi biểu hiện bệnh rõ ràng.
Bệnh còn lây gián tiếp qua quần áo, tay người chăm sóc, bàn chải và các dụng cụ nhiễm virus.
Thời gian ủ bệnh thường khoảng 1–3 ngày. Khi xâm nhập vào đàn ngựa chưa có miễn dịch, virus có thể nhanh chóng gây bùng phát dịch. Nuôi nhốt chật, mật độ cao và vận chuyển ngựa là những yếu tố làm tăng nguy cơ lây lan.
4. Triệu chứng bệnh cúm ngựa
4.1. Những dấu hiệu thường gặp
- Sốt cao, có thể tới 41,1°C; ủ rũ, chán ăn, suy nhược.
- Ho khô, khàn, không có đờm.
- Chảy dịch mũi trong, chuyển thành nhầy mủ do nhiễm trùng vi khuẩn thứ phát.
- Sưng nhẹ hạch dưới hàm hoặc sau họng.
Thời gian ủ bệnh cúm ngựa khoảng 1–5 ngày. Các triệu chứng lâm sàng xuất hiện khoảng 3–5 ngày sau khi tiếp xúc với nguồn lây.
Các triệu chứng lâm sàng rõ rệt xuất hiện đột ngột và thường kéo dài dưới 3 ngày ở những trường hợp không có biến chứng.
Triệu chứng thường nghiêm trọng hơn ở ngựa non từ 1–5 tuổi. Trường hợp không biến chứng, biểu hiện toàn thân có thể giảm sau vài ngày nhưng ho còn kéo dài.
4.2. Thời gian hồi phục và biến chứng
Ngựa mắc nhẹ thường hồi phục trong 2–3 tuần. Trường hợp nặng có thể cần tới 6 tháng để phục hồi hoàn toàn.
Mặc dù bệnh này hiếm khi gây tử vong, nhưng các biến chứng như viêm phổi rất phổ biến, gây suy nhược lâu dài cho ngựa, và có thể dẫn đến tử vong do viêm phổi, đặc biệt là ở ngựa con.
5. Chẩn đoán bệnh cúm ngựa
Triệu chứng chỉ giúp định hướng vì dễ nhầm với bệnh hô hấp khác. Các phương pháp xét nghiệm gồm:
- RT-PCR.
- Phân lập virus.
- Xét nghiệm nhanh.
- Xét nghiệm huyết thanh.
Chẩn đoán xác định thường dựa vào RT-PCR hoặc phân lập virus từ mẫu ngoáy mũi họng. Nên lấy mẫu sớm, khoảng 1–2 ngày sau khởi phát bệnh, rồi bảo quản và vận chuyển đúng yêu cầu phòng xét nghiệm.
6. Chăm sóc và hỗ trợ điều trị bệnh cúm ngựa
6.1. Nghỉ ngơi, cải thiện chuồng nuôi
Chăm sóc hỗ trợ và nghỉ ngơi là nền tảng xử lý cúm ngựa. Chuồng cần thông thoáng, sạch, ít bụi để hạn chế kích ứng đường hô hấp và nguy cơ biến chứng.
Ngựa làm việc hoặc thi đấu cần được bác sĩ thú y đánh giá trước khi vận động trở lại. Làm việc quá sớm có thể kéo dài thời gian hồi phục.
6.2. Hỗ trợ hạ sốt và phục hồi sức khỏe
Bệnh cúm ngựa chưa có thuốc đặc trị. Việc chăm sóc tập trung vào giảm triệu chứng và hỗ trợ ngựa hồi phục dưới sự theo dõi của bác sĩ thú y.
Khi ngựa bị sốt, sử dụng một trong các sản phẩm
Five-Clofenac,
Five-Ketofen hoặc
Five-Medemin,... để hỗ trợ hạ sốt, giảm đau theo chỉ định thú y.
Bổ sung
Five-Butasal,
Five-Acemin B12, Vitamin B1 hoặc Vitamin C,... giúp hỗ trợ sức khỏe và quá trình hồi phục.
Trường hợp viêm phổi do nhiễm khuẩn kế phát, sử dụng một trong các thuốc
Five-Cfor 10%,
Five-Cefquin 25 hoặc
Five-Penicillin,... theo chỉ định của bác sĩ thú y. Kháng sinh kiểm soát nhiễm khuẩn kế phát, không tiêu diệt virus cúm.

Đa số ngựa mắc cúm có tiên lượng tốt. Tuy vậy, ngựa có thể mất vài tuần hoặc lâu hơn để hồi phục hoàn toàn.
7. Phòng và kiểm soát bệnh cúm ngựa
7.1. Tiêm phòng vắc xin
Hầu hết các con ngựa đều cần tiêm nhắc lại vắc xin mỗi năm hoặc mỗi sáu tháng. Nếu ngựa bỏ lỡ mũi tiêm nhắc lại, chúng sẽ cần phải tiêm phòng lại từ đầu.
- Mũi 1: khi ngựa con 4–6 tháng tuổi.
- Mũi 2: sau mũi đầu 21–60 ngày.
- Mũi 3: sau mũi hai 150–215 ngày.
Nhắc lại: hằng năm hoặc mỗi 6 tháng tùy nguy cơ.
Lịch cụ thể cần tuân thủ hướng dẫn từng vắc xin và tiền sử tiêm. Ngựa thi đấu phải đáp ứng quy định của ban tổ chức. Khi lỡ lịch, liên hệ bác sĩ thú y để tiêm bổ sung phù hợp.
7.2. Cách ly và theo dõi đàn ngựa
Bệnh cúm ngựa có thời gian ủ bệnh (thời gian từ khi nhiễm virus đến khi xuất hiện triệu chứng) từ 1-5 ngày, nghĩa là nó có thể lây lan nhanh chóng. Cách ly ngựa mới nhập tối thiểu 14 ngày. Tách riêng ngựa mắc bệnh đến khi bác sĩ thú y xác nhận đủ điều kiện kết thúc cách ly; không chỉ dựa vào việc hết sốt.
Bố trí khu cách ly cách đàn khỏe tối thiểu 10 m (nếu điều kiện cho phép) và duy trì cách ly lên đến 21 ngày. Đo nhiệt độ hằng ngày ở ngựa đã tiếp xúc và hạn chế vận chuyển khi có dịch.
7.3. Vệ sinh, sát trùng chuồng nuôi
Nếu ngựa bị cúm ngựa, hoặc nếu có dịch bùng phát trong chuồng ngựa của bạn, điều quan trọng là phải thực hiện các biện pháp vệ sinh nghiêm ngặt để ngăn chặn virus lây lan giữa các con ngựa.
Mặc bảo hộ, đeo găng và vệ sinh tay, giày dép sau khi chăm sóc ngựa bệnh. Không dùng chung máng nước, xô thức ăn, bàn chải và dụng cụ giữa các nhóm ngựa.
Làm sạch chuồng, thiết bị và phun sát trùng định kỳ bằng
Five-BGF,
Five-B.K.G,
Five-Iodine hoặc
Five-Perkon 3S, đúng nồng độ và hướng dẫn sử dụng.

Bài viết được biên soạn bởi Phòng Kỹ thuật thực địa - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Tài liệu tham khảo:
- Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) – Bệnh cúm ngựa (Equine Influenza)
- Cẩm nang Thú y MSD (MSD Veterinary Manual) – Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích cúm ngựa
- Tổ chức Phúc lợi Động vật Blue Cross (UK) – Hướng dẫn chăm sóc và nhận biết cúm ngựa
Câu hỏi thường gặp:
1. Ngựa đã tiêm phòng có mắc cúm không?
Có. Vắc xin không ngăn ngừa hoàn toàn mọi trường hợp nhiễm bệnh, nhưng giúp giảm mức độ nặng và rút ngắn thời gian hồi phục.
2. Cúm ngựa có gây tử vong không?
Bệnh hiếm khi gây tử vong. Tuy nhiên, viêm phổi kế phát có thể đe dọa tính mạng, nhất là ở ngựa con hoặc ngựa suy yếu.
3. Khi nào nên lấy mẫu xét nghiệm cúm ngựa?
Nên lấy mẫu ngoáy mũi họng khoảng 1–2 ngày sau khi khởi phát bệnh. Lấy mẫu sớm giúp tăng khả năng phát hiện virus.
4. Ngựa mắc cúm bao lâu thì hồi phục?
Trường hợp nhẹ thường cần 2–3 tuần. Ngựa mắc nặng hoặc có biến chứng có thể cần nhiều tháng để phục hồi hoàn toàn.
5. Ngựa hết sốt có thể làm việc ngay không?
Chưa nên cho ngựa làm việc ngay. Cần tiếp tục nghỉ ngơi và được bác sĩ thú y đánh giá trước khi vận động trở lại.
Xem thêm:
-
Bệnh viêm não tủy ở ngựa
-
Bệnh viêm hệ Lympho truyền nhiễm trên ngựa