Mycoplasma bovis là một trong những tác nhân nguy hiểm hàng đầu gây viêm phế quản phổi (BRD), viêm vú khó chữa và viêm khớp hoại tử ở gia súc. Do cấu trúc sinh học không có vách tế bào, mầm bệnh này kháng tự nhiên với nhóm Beta-lactam, gây tỷ lệ loại thải cao và thiệt hại kinh tế nặng nề cho các trang trại bò sữa và bò thịt.
Bài viết này do Phòng Kỹ thuật thực địa Fivevet tổng hợp chuyên sâu từ thực tế lâm sàng và các khuyến cáo thú y quốc tế (MSD, AHDB, Elanco).
Mycoplasma bovis trên gia súc1. Đặc điểm bệnh Mycoplasma bovis trên gia súc
M. bovis có khả năng gây bệnh ở nhiều cơ quan của gia súc, phổ biến gồm đường hô hấp, tuyến vú và hệ thống khớp. Một số trường hợp có thể ghi nhận tổn thương ở mắt, tai hoặc não.
Tác nhân này đã được phát hiện tại nhiều khu vực trên thế giới, kể cả một số quốc gia trước đây được xem là chưa lưu hành M. bovis. Việc kiểm soát bệnh gặp nhiều khó khăn do chưa có vắc xin và hiệu quả điều trị bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng gia tăng.
2. Nguyên nhân gây bệnh Mycoplasma bovis
Tác nhân gây bệnh là Mycoplasma bovis, thuộc chi Mycoplasma. Đây là vi sinh vật có kích thước rất nhỏ và có đặc điểm sinh học riêng biệt.
Một đặc điểm quan trọng của M. bovis là không có thành tế bào, vì vậy vi khuẩn có khả năng kháng tự nhiên với penicillin và các kháng sinh thuộc nhóm beta-lactam. Khi nuôi cấy trên môi trường rắn, M. bovis có thể hình thành các khuẩn lạc đặc trưng dạng “trứng chiên”, với phần rìa rõ, bề mặt tương đối nhẵn và vùng trung tâm sẫm màu hơn.
M. bovis chủ yếu gây bệnh trên gia súc và có thể liên quan đến nhiều bệnh lý khác nhau. Các bệnh gồm: Viêm vú ở bò sữa, viêm khớp ở bò và bê, viêm phổi ở bê, viêm tai giữa, một số trường hợp có thể liên quan đến sảy thai muộn.
Đáng lưu ý, gia súc nhiễm M. bovis không phải lúc nào cũng biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Một số con có thể mang và thải mầm bệnh trong khi không có dấu hiệu bệnh, từ đó tạo điều kiện cho tác nhân lây lan giữa các trang trại, đặc biệt trong quá trình vận chuyển và nhập đàn.
3. Truyền lây bệnh Mycoplasma bovis
Vi khuẩn này thường lây truyền qua tiếp xúc gần giữa gia súc mang mầm bệnh và gia súc khác. Động vật bị nhiễm bệnh thải mầm bệnh qua mắt, mũi, âm đạo và trực tràng, cũng như qua sữa.
Sữa chưa tiệt trùng bị nhiễm khuẩn có thể là nguồn lây nhiễm cho bê con. Sự lây truyền giữa các con bò rất có thể xảy ra do lây nhiễm trong quá trình vắt sữa.
Gia súc có thể là vật mang mầm bệnh Mycoplasma bovis không có triệu chứng. Vai trò của chúng trong bệnh này chưa rõ ràng, nhưng cần nắm rõ điều này khi mua gia súc.
Trong các đàn gia súc mắc đồng thời nhiều bệnh, chế độ dinh dưỡng kém hoặc môi trường sống không thuận lợi, dịch bệnh Mycoplasma có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
4. Triệu chứng bệnh Mycoplasma bovis trên gia súc
4.1. Viêm vú
Viêm vú do Mycoplasma bovis có thể gặp ở bò sữa thuộc nhiều lứa tuổi. Biểu hiện thường thấy là bầu vú sưng và chất lượng sữa thay đổi, từ dạng loãng, có vón cục cho đến dịch viêm đặc, chứa mủ.
Nhiễm M. bovis có thể làm thay đổi thành phần sữa, trong đó hàm lượng kali và lactoferrin bị suy giảm. Quá trình tổng hợp casein cũng bị ảnh hưởng, kéo theo sự giảm lượng casein – loại protein chính trong sữa. Do phần lớn canxi trong sữa liên kết với casein, sự thay đổi này cũng góp phần làm giảm hàm lượng canxi trong sữa.
Protein trong sữa tiếp tục bị phân giải trong quá trình chế biến và bảo quản. Sữa lấy từ bò mắc viêm vú thường có số lượng tế bào soma cao hơn; nhìn chung, số lượng tế bào soma càng tăng thì chất lượng sữa càng giảm.
4.2. Bệnh hô hấp ở bò
Trong giai đoạn đầu của bệnh hô hấp ở bò (BRD), tình trạng đau tại phổi và đường thở có thể khiến bò ho nhẹ nhằm làm sạch đường hô hấp.
Sốt trên 40°C (104°F) là một trong những dấu hiệu sớm của BRD. Mycoplasma bovis thường có thể xuất hiện đồng thời với các tác nhân vi khuẩn hoặc virus khác. Khi xảy ra nhiễm trùng hỗn hợp, biểu hiện lâm sàng do M. bovis gây ra khó phân biệt với các bệnh hô hấp khác.
Các dấu hiệu có thể gặp gồm sốt, giảm ăn, mệt mỏi, chảy dịch mũi, thở nhanh và thở nông, ho,...
Viêm vú hoại tử ở bò liên quan đến nhiễm Mycoplasma bovis4.3. Viêm khớp
Gia súc mắc viêm khớp thường gặp khó khăn khi vận động, đặc biệt trong các hoạt động như đứng lên, đi lại; đồng thời có thể xuất hiện tình trạng sưng khớp.
Mức độ biểu hiện giữa các đợt bệnh có thể khác nhau. Có đợt ghi nhận nhiều bê bị què, trong khi một số đợt khác không ghi nhận bê bị ảnh hưởng. Với những bê bị sưng khớp và đau nhiều, con vật có thể hạn chế di chuyển đến khu vực máng ăn và máng uống.
Trong một số trường hợp hiếm gặp, bê có thể xuất hiện các vấn đề liên quan đến cột sống, kèm theo mệt mỏi, cáu kỉnh, teo cơ và các hành vi như liếm, nhai hoặc cắn.
5. Bệnh tích do Mycoplasma bovis
Kết quả nuôi cấy Mycoplasma thuần khiết cho thấy gia súc mắc bệnh hô hấp do M. bovis có thể xuất hiện những tổn thương rõ rệt tại phổi, thường đi kèm thay đổi màu sắc và tình trạng xơ hóa.
Khi kiểm tra, phổi có thể cứng khi sờ nắn. Một hoặc nhiều thùy phổi có thể xuất hiện các ổ áp xe nhỏ giống hạt BB, những ổ này có thể liên kết với nhau tạo thành các khối lớn hơn.
Bên cạnh đó, có thể ghi nhận tình trạng đông đặc thùy hoặc tiểu thùy phổi, khi các túi khí vốn chứa không khí bình thường của phổi bị thay thế bởi vi khuẩn và các chất gây viêm.
Mức độ đông đặc phổi có thể thay đổi đáng kể và không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức độ nghiêm trọng của bệnh trên lâm sàng. Vì vậy, ngay cả những bê có biểu hiện bệnh nặng vẫn có thể chỉ xuất hiện rất ít hoặc không có vùng đông đặc phổi.
6. Chẩn đoán Mycoplasma bovis ở gia súc
Việc chẩn đoán Mycoplasma bovis có thể dựa trên triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đặc trưng kết hợp với xét nghiệm mẫu bệnh phẩm nhằm phát hiện tác nhân.
Xét nghiệm PCR và nuôi cấy: PCR và nuôi cấy có thể được sử dụng để phát hiện vi sinh vật và đánh giá tình trạng nhiễm trùng đang hoạt động. Trong đó, xét nghiệm nuôi cấy có thể cần đến 21 ngày để có kết quả.
Xét nghiệm huyết thanh: Các xét nghiệm huyết thanh đơn lẻ như ELISA giúp phát hiện kháng thể, qua đó cung cấp thông tin về tình trạng phơi nhiễm với Mycoplasma bovis trong đàn gia súc.
Mẫu bệnh phẩm: Tùy biểu hiện bệnh, có thể lấy nhiều loại mẫu để phục vụ chẩn đoán, gồm máu, dịch ngoáy mũi họng, sữa từ bò mắc viêm vú, dịch rửa phế quản hoặc dịch khớp ở bò bị viêm khớp.
7. Phòng bệnh Mycoplasma bovis ở gia súc
7.1. Tiêm phòng
Một số loại vắc xin được đề cập trong phòng bệnh Mycoplasma bovis gồm Pulmo-GuardMpB, Mycomune Mycoplasma Bovis bacterin, Myco-BacTM B và Protivity. Trung Quốc đã phê duyệt vắc xin sống dùng qua đường mũi dựa trên chủng HB150, được giảm độc lực từ HB0801, vào tháng 2/2025. Tiếp đó, vào tháng 3/2025, vắc xin tiêm bất hoạt dựa trên chủng HM cũng được phê duyệt.
7.2. Quản lý và kiểm soát nguồn giống
Gia súc mới mua về cần được nuôi cách ly khoảng 21–30 ngày trước khi nhập chung với đàn hiện có. Nên lựa chọn gia súc từ các cơ sở chăn nuôi uy tín, có giấy kiểm dịch và thông tin rõ ràng về tình trạng M. bovis của đàn.
Đối với gia súc mới nhập hoặc bò cái tơ trước khi phối giống, vắt sữa, có thể thực hiện xét nghiệm sàng lọc bằng mẫu máu, sữa hoặc dịch mũi.
7.3. Cải thiện môi trường và giảm stress
Hạn chế những yếu tố có thể gây stress cho gia súc như cai sữa đột ngột, vận chuyển đường dài hoặc thay đổi thời tiết nhanh. Đồng thời, cần duy trì mật độ nuôi phù hợp, tránh để gia súc quá chật chội trong chuồng.
Chuồng trại cần được giữ sạch, khô và thông thoáng, bảo đảm mát vào mùa hè, ấm và tránh gió lùa vào mùa đông. Với chuồng kín, cần chú ý kiểm soát nồng độ khí độc như amoniac.
7.4. Vệ sinh và an toàn sinh học
Đối với bò sữa, thiết bị vắt sữa cần được vệ sinh, khử trùng thường xuyên và kiểm tra bầu vú định kỳ nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu viêm vú do Mycoplasma.
Phân và chất thải cần được thu gom thường xuyên, đồng thời vệ sinh, sát trùng khu vực chuồng trại, máng ăn và máng uống. Có thể sử dụng một trong các sản phẩm khử trùng như: Five-BGF, Five-B.K.G, Five-Iodine, Five-Perkon 3S,…
Những con có biểu hiện ho, chảy nước mũi, què quặt do viêm khớp hoặc viêm vú cần được nhanh chóng tách khỏi đàn và đưa đến khu vực riêng để xử lý, hạn chế nguy cơ lây nhiễm.
7.5. Dinh dưỡng và nâng cao sức đề kháng
Khẩu phần ăn cần đáp ứng đầy đủ nhu cầu về năng lượng, đạm, khoáng chất và vitamin, trong đó chú ý các khoáng chất như kẽm, đồng và selen để hỗ trợ hệ miễn dịch tự nhiên của gia súc.
Bên cạnh dinh dưỡng, cần bảo đảm đàn gia súc luôn có nguồn nước uống sạch và đầy đủ.
8. Trị bệnh Mycoplasma bovis
Phòng và điều trị bệnh do Mycoplasma bovis trên gia súcViệc kiểm soát Mycoplasma bovis cần được thực hiện đồng bộ từ quản lý nguồn giống, cách ly gia súc mới, sàng lọc, kiểm soát môi trường, giảm stress đến vệ sinh và an toàn sinh học. Khi gia súc xuất hiện các dấu hiệu bất thường, cần phát hiện và xử lý sớm để hạn chế nguy cơ bệnh tiếp tục lây lan trong đàn.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Kỹ thuật thực địa - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Tài liệu tham khảo
Elanco – Mycoplasma bovis: A Sneaky Invader
AHDB – Mycoplasma bovis
MSD Veterinary Manual – Bacterial Pneumonia Due to Mycoplasma bovis Infection in Cattle
Câu hỏi thường gặp
1. Mycoplasma bovis lây truyền như thế nào?
Bệnh có thể lây qua tiếp xúc gần giữa gia súc mang mầm bệnh và gia súc khác. Động vật nhiễm bệnh có thể thải mầm bệnh qua mắt, mũi, âm đạo, trực tràng và sữa.
2. Triệu chứng viêm vú do Mycoplasma bovis là gì?
Các triệu chứng phổ biến gồm sưng vú và chất lượng sữa giảm, từ sữa loãng, vón cục đến dịch viêm mủ đặc. Sữa từ bò bị viêm vú cũng có số lượng tế bào soma cao hơn.
3. Gia súc mắc Mycoplasma bovis có biểu hiện hô hấp nào?
Gia súc có thể sốt, giảm ăn, mệt mỏi, chảy dịch mũi, thở nhanh, nông và ho. Khi có nhiễm trùng hỗn hợp, các dấu hiệu lâm sàng có thể khó phân biệt với các bệnh hô hấp khác.
4. Mycoplasma bovis gây bệnh tích gì ở phổi?
Phổi có thể bị đổi màu, xơ hóa, cứng khi sờ nắn, xuất hiện các ổ áp xe nhỏ kết hợp thành khối lớn hơn và hiện tượng đông đặc thùy hoặc tiểu thùy.
5. Có thể sử dụng phương pháp nào để chẩn đoán Mycoplasma bovis?
Có thể dựa vào triệu chứng, bệnh tích và xét nghiệm bệnh phẩm. PCR và nuôi cấy giúp phát hiện vi sinh vật; ELISA phát hiện kháng thể. Mẫu có thể gồm máu, dịch ngoáy mũi họng, sữa bò viêm vú, dịch rửa phế quản hoặc dịch khớp bò viêm.
Xem thêm:
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
