Bệnh Newcastle trên gà, hay còn gọi là bệnh gà rù, là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất trong ngành chăn nuôi gia cầm. Bệnh có tốc độ lây lan rất nhanh, gây thiệt hại nặng nề về kinh tế, đặc biệt khi đàn gà chưa có miễn dịch hoặc quy trình phòng bệnh chưa được thực hiện đầy đủ.
Khi một đàn gà không có miễn dịch tiếp xúc với chủng virus Newcastle độc lực cao (Velogenic NDV), bệnh có thể bùng phát rất nhanh chỉ trong thời gian ngắn. Tỷ lệ chết có thể lên tới 100%, nhất là ở đàn gà non hoặc đàn có sức đề kháng kém. Trong nhiều trường hợp, người chăn nuôi có thể mất trắng chỉ sau vài ngày, thậm chí chỉ sau một đêm nếu dịch bùng phát mạnh và không được phát hiện kịp thời. Trước nguy cơ đó
FiveLab đồng hành cùng người chăn nuôi trong việc xét nghiệm, chẩn đoán và kiểm soát các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên gia cầm.
1. Tác nhân gây bệnh Newcastle trên gà là gì?
Bệnh Newcastle do
Newcastle Disease Virus, viết tắt là NDV, gây ra. Virus này thuộc họ
Paramyxoviridae, chi
Avulavirus. Đây là virus RNA sợi đơn, có vỏ bọc, dễ bị tiêu diệt bởi nhiệt độ cao và các chất khử trùng mạnh, tuy nhiên virus có thể tồn tại lâu hơn trong môi trường lạnh và ẩm như ở Việt Nam.
Đặc điểm này khiến công tác phòng bệnh gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong các khu vực có độ ẩm cao, chuồng trại thông thoáng kém hoặc quy trình sát trùng không được thực hiện đều đặn.
Độc lực của NDV rất đa dạng
NDV có nhiều chủng với mức độ gây bệnh khác nhau.
- Các chủng thể nhẹ, còn gọi là lentogenic, thường gây bệnh nhẹ hoặc biểu hiện không rõ ràng.
- Các chủng độc lực cao, còn gọi là velogenic, có thể gây bệnh nặng, lây lan nhanh và làm tỷ lệ chết tăng rất cao.
Ở đàn gà non, khi nhiễm chủng NDV độc lực cao, tỷ lệ chết có thể tới 90–100% nếu đàn chưa được bảo hộ miễn dịch hoặc quy trình vắc xin không đảm bảo.
Virus có khả năng lây lan mạnh
NDV có thể phát tán qua không khí, phân, nước uống, thức ăn, dụng cụ chăn nuôi và các vật dụng trung gian trong trại. Virus có thể bám trên máng ăn, máng uống, khay trứng, phương tiện vận chuyển, lốp xe, quần áo, ủng hoặc tay của công nhân.
Do đó, chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu vệ sinh sát trùng, vận chuyển gia cầm hoặc kiểm soát người ra vào trại cũng có thể tạo điều kiện để mầm bệnh xâm nhập và lan rộng.
Bệnh gây ảnh hưởng đa hệ cơ quan
Bệnh Newcastle không chỉ gây biểu hiện trên đường hô hấp mà còn ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và hệ thần kinh.
Chính vì bệnh tác động lên nhiều hệ cơ quan nên triệu chứng thường phức tạp, dễ nhầm lẫn với các bệnh truyền nhiễm khác trên gia cầm.
Nguy cơ tái phát vẫn có thể xảy ra
Ngay cả khi đàn gà đã được tiêm phòng, bệnh Newcastle vẫn có thể bùng phát nếu quy trình vắc xin không đúng, bảo quản vắc xin không đảm bảo, lịch chủng ngừa không phù hợp hoặc an toàn sinh học trong trại chưa được kiểm soát tốt.
Vì vậy, phòng bệnh Newcastle không chỉ phụ thuộc vào vắc xin mà cần kết hợp đồng bộ giữa tiêm phòng, quản lý đàn, vệ sinh sát trùng và giám sát dịch bệnh thường xuyên.
Cấu tạo của virus Newcastle
2. Bệnh Newcastle trên gà lây truyền qua những đường nào?
NDV có khả năng phát tán âm thầm và rộng khắp. Theo Cẩm nang Thú y trên cạn của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), virus Newcastle (Avian Paramyxovirus type 1) có phổ ký chủ cực rộng. Trong các loại gia cầm, gà là loài mẫn cảm với NDV và là loài chịu thiệt hại nặng nề nhất.
Tuy nhiên các loại gia cầm như: Bồ câu, chim cút hay thậm chí chim sẻ hoang dã mắc bệnh nhưng có thể không biểu hiện triệu chứng lâm sàng làm nguy cơ lây lan bệnh trong đàn tăng cao.
Đường lây truyền của NDV theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang cũng làm khả năng lây lan tăng cao.
Lây truyền theo chiều dọc
Virus truyền qua phôi từ gà bố mẹ mắc bệnh. Điều này có thể làm mầm bệnh xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu của đàn gà con, gây khó khăn cho việc kiểm soát dịch nếu không phát hiện sớm nguồn lây từ đàn giống.
Lây truyền theo chiều ngang
Lây truyền theo chiều ngang là con đường phổ biến và nguy hiểm hơn trong thực tế chăn nuôi.
- Virus có thể lây trực tiếp: Qua không khí (hạt khí dung khi hô hấp) và đường tiêu hóa (nuốt phải thức ăn, nước uống lẫn phân mang mầm bệnh).
- Lây truyền gián tiếp: Qua các vật dụng và phương tiện trong chăn nuôi. Mầm bệnh có thể bám trên lốp xe tải cám, khay trứng, máng ăn, máng uống, dụng cụ bắt gà, quần áo, ủng hoặc tay của công nhân. Nếu không có quy trình sát trùng nghiêm ngặt, virus có thể được đưa từ khu vực này sang khu vực khác, thậm chí từ trại này sang trại khác.
3. Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ bùng phát bệnh Newcastle trên gà?
Một số thói quen và điều kiện chăn nuôi có thể tạo thuận lợi cho virus Newcastle tồn tại, phát tán và gây bệnh.
- Nuôi ghép nhiều giống hoặc nhiều loài gia cầm trong cùng khu vực. Việc nuôi chồng chéo nhiều đàn, nhiều lứa tuổi hoặc nhiều loài khiến nguy cơ lây nhiễm chéo tăng cao.
- Không vệ sinh, sát trùng chuồng trại thường xuyên.
- Chuồng nuôi thiết kế hở, tạo điều kiện cho gia cầm tiếp xúc với chim hoang dã mang mầm bệnh.
Đặc biệt, khi chuồng trại kém vệ sinh kết hợp với mô hình nuôi ghép nhiều loài hoặc nhiều lứa tuổi, rủi ro bùng phát dịch Newcastle sẽ tăng mạnh.
4. Triệu chứng bệnh bệnh Newcastle ở gà
Bệnh Newcastle có thể biểu hiện ở nhiều thể khác nhau, từ quá cấp tính, cấp tính đến mạn tínhdài.
Ở thể quá cấp tính: Gà có thể chết rất nhanh khi chưa kịp xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Gà thường có những biểu hiện:
- Sốt cao
- Ủ rũ, xù lông
- Bỏ ăn
- Tiêu chảy phân trắng hoặc phân xanh
- Khó thở, thở khò khè
- Phù đầu
- Giảm vận động
- Rối loạn thần kinh như: vẹo cổ, run rẩy, đi vòng tròn, liệt chân hoặc co giật.
Nếu bệnh kéo dài, gà có thể mangdi chứng thần kinh, giảm tăng trọng, giảm năng suất trứng và ảnh hưởng đến hiệu quả chăn nuôi.
Hình ảnh triệu chứng của bệnh Newcastle
5. Vì sao bệnh Newcastle dễ nhầm lẫn với bệnh khác?
Một trong những khó khăn lớn trong kiểm soát bệnh Newcastle là triệu chứng và bệnh tích có thể giống với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.
Cúm gia cầm: Cũng gây chết nhanh, xuất huyết đa cơ quan và tỷ lệ chết cao.
Viêm thanh khí quản truyền nhiễm (ILT): Thường biểu hiện bằng khó thở, ho, khò khè và có thể chảy máu khí quản.
Viêm phế quản truyền nhiễm (IB): Gây ho, khò khè, giảm năng suất trứng và ảnh hưởng chất lượng vỏ trứng.
Bệnh Marek: Có thể gây liệt chân, vẹo cổ hoặc rối loạn thần kinh, nhưng tác nhân gây bệnh lại là Herpesvirus.
Chính sự tương đồng này khiến việc chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng và bệnh tích trở nên thiếu chính xác. Nếu xử lý sai hướng, dịch có thể tiếp tục lan rộng, làm tăng tỷ lệ chết và thiệt hại kinh tế.
6. Chẩn đoán bệnh Newcastle bằng xét nghiệm qPCR tại FiveLab
Để phân biệt virus gây bệnh Newcastle với các bệnh khác, xét nghiệm qPCR là công cụ hiện đại, nhanh chóng và có độ chính xác cao.
Phương pháp qPCR có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, có thể phát hiện NDV ngay cả khi tải lượng virus trong mẫu thấp, đồng thời phân biệt được với các bệnh khác nhờ thiết kế mồi đặc hiệu. Thời gian có kết quả nhanh giúp nhà quản lý đưa ra quyết định kịp thời, ngăn chặn dịch bệnh trước khi bùng phát.
Hướng dẫn lấy mẫu xét nghiệm bệnh Newcastle
Lấy mẫu đúng thời điểm và đúng kỹ thuật có vai trò rất quan trọng đối với độ chính xác của kết quả xét nghiệm.
Thời điểm lấy mẫu
Mẫu nên được lấy vào thời kỳ đầu của ổ dịch. Nên lấy mẫu ngay sau khi con vật ốm, chết hoặc sau khi mổ khám. Việc lấy mẫu sớm giúp tăng khả năng phát hiện virus và hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn.
Loại mẫu bệnh phẩm
Mẫu bệnh phẩm có thể bao gồm:
- Não (Đầu gà)
- Các phủ tạng như: Gan, lách, thận, phổi
Nếu là gà bệnh hoặc xác gà mới chết, cần lấy tối thiểu 3 con để mổ khám và thu mẫu. Việc lấy nhiều mẫu đại diện giúp tăng độ tin cậy khi đánh giá tình trạng bệnh trong đàn.
Bảo quản và vận chuyển mẫu
- Mẫu bệnh phẩm cần được bảo quản và vận chuyển trong điều kiện lạnh từ 2 °C đến 8 °C.
- Sau khi lấy mẫu, cần gửi đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt để hạn chế nguy cơ mẫu bị phân hủy hoặc ảnh hưởng đến chất lượng xét nghiệm.
- Theo tiêu chuẩn quốc gia
TCVN 8400-4:2010 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 1: Bệnh Niu Cát Xơn, Mẫu cần kèm theo phiếu gửi bệnh phẩm, ghi rõ thông tin đàn, tuổi gà, số lượng mắc bệnh, số lượng chết, triệu chứng quan sát được, lịch tiêm phòng và các biện pháp đã xử lý trước đó.
Những thông tin này giúp phòng xét nghiệm và cán bộ thú y có cơ sở đánh giá kết quả chính xác hơn.
FiveLab là Trung tâm chẩn đoán xét nghiệm và kiểm nghiệm thú y trực thuộc Công ty Cổ phần Thuốc thú y Trung Ương 5 (Fivevet). Chúng tôi sở hữu trang thiết bị hiện đại, quy trình đạt chuẩn quốc tế cùng đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, hỗ trợ trang trại, người chăn nuôi quy trình lấy mẫu nhanh chóng, chính xác. Vui lòng liên hệ hotline để được tư vấn và hướng dẫn lấy mẫu xét nghiệm bệnh Newcastle: 0822 120 555
Bài viết được biên soạn bởi FiveLab - Trung tâm chẩn đoán xét nghiệm và kiểm nghiệm thú y trực thuộc Công ty cổ phần thuốc thú y Trung Ương 5 (Fivevet).
Tài liệu tham khảo
1. Detection and assessment of risk factors associated with Newcastle disease virus infection in birds in backyard poultry in Laichau province of Vietnam. Hang Minh Pham, Trang Thu Do.
2. Virulent Newcastle disease viruses from chicken origin are more pathogenic and transmissible to chickens than viruses normally maintained in wild birds. Helena L Ferreira, Tonya L Taylor, Kiril M Dimitrov, Mahmoud Sabra, Claudio L Afonso, David L Suarez.
3. TCVN 8400-4:2010: Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 4: Bệnh Niu Cát Xơn.
Câu hỏi thường gặp:
1. Bệnh Newcastle trên gà có nguy hiểm không?
Bệnh Newcastle là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất trên gia cầm. Khi đàn gà chưa có miễn dịch hoặc nhiễm chủng NDV độc lực cao, bệnh có thể lây lan rất nhanh và gây tỷ lệ chết lên tới 90–100%, đặc biệt ở gà non.
2. Bệnh Newcastle lây qua những đường nào?
Bệnh Newcastle có thể lây theo chiều dọc từ gà bố mẹ sang phôi và lây theo chiều ngang qua không khí, phân, thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi, phương tiện vận chuyển, quần áo, ủng hoặc tay của công nhân tiếp xúc với mầm bệnh.
3. Gà đã tiêm vắc xin Newcastle rồi có bị bệnh lại không?
Gà đã tiêm vắc xin vẫn có thể mắc bệnh nếu quy trình tiêm phòng không đúng, vắc xin bảo quản không đảm bảo, lịch tiêm không phù hợp hoặc an toàn sinh học trong trại chưa được kiểm soát tốt. Vì vậy, cần kết hợp tiêm phòng với vệ sinh sát trùng và quản lý đàn chặt chẽ.
4. Bệnh Newcastle dễ nhầm với những bệnh nào?
Bệnh Newcastle dễ nhầm với cúm gia cầm, viêm thanh khí quản truyền nhiễm, viêm phế quản truyền nhiễm và bệnh Marek do có nhiều biểu hiện tương tự như chết nhanh, khó thở, tiêu chảy, giảm đẻ, vẹo cổ hoặc liệt chân.
5. Khi nghi ngờ gà mắc bệnh Newcastle nên làm gì?
Khi nghi ngờ gà mắc bệnh Newcastle, cần cách ly đàn bệnh, tăng cường vệ sinh sát trùng, hạn chế người và phương tiện ra vào trại. Đồng thời, nên lấy mẫu bệnh phẩm đúng thời điểm và gửi xét nghiệm PCR hoặc qPCR để xác định chính xác tác nhân gây bệnh.
Xem thêm:
-
BỆNH CRD TRÊN GIA CẦM: DẤU HIỆU, PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN VÀ XÉT NGHIỆM TẠI FIVELAB
-
PHÁT HIỆN KHÁNG THỂ KHÁNG VIRUS VIÊM PHẾ QUẢN TRUYỀN NHIỄM IB Ở GIA CẦM BẰNG PHƯƠNG PHÁP ELISA
-
HƯỚNG DẪN QUY TRÌNH LẤY MẪU, BẢO QUẢN VÀ VẬN CHUYỂN MẪU BỆNH PHẨM
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
