Trong điều trị thú cưng như chó và mèo, hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào hoạt chất mà còn bị chi phối đáng kể bởi việc lựa chọn đường dùng thuốc phù hợp. Ngoài đường uống và tiêm, nhiều thuốc thú y hiện nay được thiết kế hấp thu qua da, niêm mạc miệng hoặc trực tràng, giúp tối ưu hiệu quả sử dụng.
Việc sử dụng các đường hấp thu này mang lại nhiều lợi ích:
- Tăng hiệu quả tại chỗ nhờ tập trung nồng độ hoạt chất cao tại mô đích (da, niêm mạc).
- Tránh chuyển hóa lần đầu tại gan, giúp bảo toàn sinh khả dụng cho các hoạt chất dễ bị enzym gan phân hủy.
- Dễ sử dụng, đặc biệt trong trường hợp thú cưng khó uống thuốc, đang nôn mửa hoặc gặp vấn đề về đường tiêu hóa.
- Hạn chế tác dụng không mong muốn trong một số trường hợp.
Việc tối ưu đường dùng là giải pháp quan trọng giúp nâng cao hiệu quả và an toàn trong điều trị thú cưng, đặc biệt với các sản phẩm từ Fivevet.
Các đường đưa thuốc đặc biệt trên thú cưng
I. Thuốc hấp thu qua da diễn ra như thế nào?
1.1. Cấu trúc hàng rào bảo vệ da
Da của động vật được cấu tạo từ nhiều lớp tế bào cùng với hệ thống tuyến bã nhờn, mạch máu, dây thần kinh và nang lông. Tuyến bã nhờn (tuyến dầu) tiết ra bã nhờn (sebum) - hỗn hợp giàu axit béo - phân bố trên bề mặt da thông qua nang lông. Ở chó và mèo, các vùng như bàn chân, sau gáy, cằm, mông và gốc đuôi có mật độ tuyến bã nhờn phát triển mạnh.
Đặc biệt, mật độ nang lông dày kết hợp với hệ thống tuyến bã nhờn phát triển tạo thành các “kênh dẫn tự nhiên”, giúp tăng khả năng thẩm thấu và phân bố hoạt chất trên bề mặt da, từ đó nâng cao hiệu quả của các thuốc dùng ngoài da.
Cấu trúc hàng rào bảo vệ da
1.2. Thuốc dùng ngoài da
Các chế phẩm dùng ngoài da được hấp thu chủ yếu qua da theo cơ chế khuếch tán thụ động. Hiệu quả hấp thu phụ thuộc vào nhiều yếu tố như đặc tính lý - hóa của dược chất, tá dược trong công thức và tình trạng da tại vị trí sử dụng.
Tùy mục đích điều trị, thuốc dùng ngoài da được bào chế dưới nhiều dạng:
- Thuốc bôi: dạng bán rắn (kem, mỡ, gel), chứa hoạt chất hòa tan hoặc phân tán trong nền thân dầu hoặc thân nước.
- Thuốc xịt: dạng dung dịch hoặc hỗn dịch, dùng để phun trực tiếp lên vùng cần điều trị.
- Thuốc nhỏ gáy (spot-on/pour-on): phân bố hoạt chất qua lớp dầu trên da, giúp tác dụng kéo dài.
1.2.1. Thuốc bôi/xịt ngoài da
Thuốc bôi/xịt ngoài da thường được ưu tiên trong điều trị các bệnh da như vết thương nông, viêm, nhiễm khuẩn và nhiễm nấm. Các chế phẩm này thường phối hợp nhiều nhóm hoạt chất như sát khuẩn (ZnO), kháng sinh (Neomycin, Gentamicin), kháng nấm (Miconazole, Ketoconazole) và kháng viêm steroid (Hydrocortisone, Betamethasone, Triamcinolone).
Sau khi sử dụng, thuốc sẽ khuếch tán vào lớp biểu bì, trực tiếp ức chế vi khuẩn, nấm hoặc giảm phản ứng viêm tại chỗ. Ưu điểm nổi bật là dễ sử dụng, tác động trực tiếp lên vùng bệnh và hạn chế hấp thu toàn thân, từ đó giảm nguy cơ tác dụng phụ.
Tuy nhiên, ở chó mèo, việc liếm vùng da vừa bôi/xịt có thể khiến thuốc bị hấp thu qua đường tiêu hóa, làm giảm hiệu quả điều trị tại chỗ và tiềm ẩn nguy cơ tăng độc tính.
Sản phẩm bôi/xịt ngoài da của Fivevet
1.2.2. Thuốc dạng Spot-on/ Pour-on
Dạng Spot-on/ Pour-on thường được sử dụng trong việc kiểm soát ký sinh trùng như bọ chét, ve, và giun sán. Đây là các sản phẩm thuốc được thiết kế để dễ dàng sử dụng trực tiếp lên da của vật nuôi, thường là ở vùng gáy hoặc dọc sống lưng – nơi thú cưng khó liếm hoặc gãi, đồng thời là nơi tuyến bã nhờn phát triển đảm bảo cho sự phân bố thuốc đến vị trí tác dụng.
Sau khi nhỏ thuốc tại chỗ trên da của động vật, dung dịch sẽ nhanh chóng được phân bố trên toàn bộ da và lông của chúng, tạo ra một dải nồng độ ổn định giữa vùng nhỏ thuốc và vùng khác trên da. Thuốc được lưu trữ trong tuyến bã nhờn trên da và lan tỏa khắp bề mặt da, lông thông qua lượng bã nhờn do động vật tiết ra. Thuốc sẽ tồn tại trên bề mặt da và lông trong một khoảng thời gian nhất định, đủ để duy trì hiệu quả điều trị.
Một số hoạt chất (ví dụ: Fipronil, Permethrin, Imidacloprid...) được phân bố lên toàn bộ bề mặt da, lông và lưu trữ trong tuyến bã nhờn, dùng để điều trị ngoại ký sinh trùng như bọ chét, ve, rận,… Ví dụ: Sản phẩm Spot-on chứa Fipronil và Permethrin có tác giúp tiêu diệt bọ chét và ve, tiêu diệt và xua đuổi ruồi, muỗi trên chó, mèo. Thuốc đều được phân bố tốt trên lông của chó và được nghiên cứu có thể tồn tại trong khoảng 58 ngày sau khi dùng thuốc. Nhờ đó hiệu quả tiêu diệt duy trì với bọ chét, ve trong khoảng 4 tuần; tiêu diệt và xua đuổi ruồi, muỗi cắn là từ 3-5 tuần (tùy loài).
Một số hoạt chất khác dùng để tiêu diệt nội ký sinh trùng như giun, sán (Moxidectin, Selamectin,…), được hấp thu qua da, phân bố đến đích điều trị và thể hiện hiệu quả lâm sàng. Ví dụ: Moxidectin - là một loại thuốc diệt ký sinh trùng có hoạt tính chống lại nhiều loại ký sinh trùng bên trong và bên ngoài - được hấp thụ qua da và phân bố toàn thân qua các mô cơ thể, tập trung chủ yếu ở mỡ. Thuốc sẽ được thải trừ từ từ ra khỏi cơ thể, thể hiện qua nồng độ moxidectin có thể phát hiện được trong huyết tương trong suốt khoảng thời gian điều trị một tháng.
Lưu ý khi sử dụng:
- Tỉa lông trước khi nhỏ thuốc để tăng hấp thu.
- Không nhỏ quá nhiều thuốc tại một vị trí.
- Tránh tiếp xúc nước lâu và không tắm/bơi trong 48 giờ sau khi dùng.
Sử dụng đúng cách giúp tối ưu hiệu quả và kéo dài thời gian bảo vệ thú cưng khỏi ký sinh trùng.
II. Hấp thu qua đường trực tràng
Trong một số trường hợp như nôn mửa, tắc thực quản, co giật, hôn mê hoặc thuốc có mùi vị khó chịu, đường trực tràng là lựa chọn thay thế hiệu quả cho đường uống. Thuốc có thể cho tác dụng toàn thân (hạ sốt, giảm đau, chống viêm) hoặc tác dụng tại chỗ (điều trị táo bón).
Sau khi hấp thu, thuốc đi vào hệ tĩnh mạch trực tràng và có thể theo các con đường khác nhau:
- Đặt ở 2/3 dưới trực tràng: Thuốc đi trực tiếp vào tuần hoàn chung, tránh chuyển hóa lần đầu tại gan, giúp tăng sinh khả dụng.
- Đặt ở 1/3 trên trực tràng: Thuốc đi qua gan và có thể bị chuyển hóa bước một, làm giảm hiệu quả.
Vì vậy, đặt thuốc ở 2/3 dưới trực tràng là cách giúp tối ưu hiệu quả, đặc biệt với các thuốc dễ bị chuyển hóa mạnh tại gan.
Tuy nhiên, đường dùng này cũng có một số hạn chế như: Hấp thu thuốc không hoàn toàn, sinh khả dụng thường biến động giữa các cá thể và có nguy cơ kích ứng tại chỗ niêm mạc trực tràng khi sử dụng thường xuyên.
III. Hấp thu qua niêm mạc miệng
Niêm mạc miệng là một đường dùng thuốc qua niêm mạc hiệu quả, trong đó thuốc được đặt ở vùng dưới lưỡi hoặc niêm mạc má để hấp thu trực tiếp vào hệ tuần hoàn. Thuốc hấp thu chủ yếu theo cơ chế khuếch tán thụ động qua hệ mao mạch phong phú dưới niêm mạc.
Sau khi hấp thu, thuốc đi thẳng vào tuần hoàn chung không qua chuyển hóa lần đầu tại gan, giúp một số hoạt chất đạt nồng độ điều trị nhanh hơn so với đường uống.
Phương pháp này đặc biệt phù hợp với:
- Thuốc cần khởi phát tác dụng nhanh.
- Thuốc có sinh khả dụng thấp khi uống do bị phân hủy bởi enzym tiêu hóa hoặc chuyển hóa mạnh tại gan.
Việc sử dụng đúng đường niêm mạc miệng giúp tăng hiệu quả và tối ưu hấp thu thuốc trong điều trị thú cưng.
IV. Lựa chọn đường dùng thuốc đúng – nâng cao hiệu quả điều trị thú cưng
Các đường dùng thuốc như qua da, trực tràng và niêm mạc miệng đều có đặc điểm hấp thu, ưu điểm và hạn chế riêng, phụ thuộc vào cấu trúc sinh lý vị trí hấp thu và đặc tính lý – hóa của dược chất.
Việc lựa chọn đúng đường dùng giúp:
- Tăng hiệu quả điều trị.
- Cải thiện sinh khả dụng của thuốc.
- Giảm nguy cơ tác dụng không mong muốn.
Trong thực hành thú y, hiểu rõ từng đường dùng là yếu tố quan trọng giúp tối ưu hóa sử dụng thuốc và nâng cao hiệu quả điều trị cho vật nuôi.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Dược - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp:
1. Khi nào nên dùng thuốc qua da cho chó mèo?
Thuốc qua da phù hợp khi điều trị các bệnh ngoài da như viêm, nhiễm khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng (bọ chét, ve). Đây là lựa chọn tốt khi cần tác dụng tại chỗ và hạn chế hấp thu toàn thân.
2. Đặt thuốc trực tràng như thế nào để đạt hiệu quả tốt?
Nên đặt thuốc ở 2/3 dưới trực tràng để tránh chuyển hóa qua gan, giúp tăng sinh khả dụng và hiệu quả điều trị.
3. Khi nào nên sử dụng thuốc qua đường trực tràng?
Trong các trường hợp thú cưng nôn mửa, co giật, hôn mê hoặc không thể uống thuốc, đường trực tràng là giải pháp thay thế hiệu quả.
4. Làm sao để chọn đường dùng thuốc phù hợp cho thú cưng?
Phụ thuộc vào tình trạng bệnh, khả năng hấp thu thuốc và thể trạng vật nuôi. Việc tham khảo ý kiến bác sĩ thú y sẽ giúp lựa chọn phương pháp tối ưu.
5. Thuốc dạng spot-on/pour-on có an toàn không?
Có, nếu sử dụng đúng cách. Nên nhỏ thuốc đúng vị trí (gáy/lưng), tránh để thú cưng liếm và tuân thủ liều lượng để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Xem thêm:
- Các thông số dược động học trong quá trình hấp thu và ứng dụng
- Tiêm thuốc cho vật nuôi chưa hiệu quả? Những sai lầm nhiều người đang mắc phải
- Itraconazole: Giải pháp điều trị nấm da hiệu quả, an toàn cho chó và mèo
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
