BỆNH XOẮN KHUẨN (LEPTOSPIROSIS): NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG VÀ CÁCH PHÒNG TRỊ HIỆU QUẢ

Bệnh xoắn khuẩn (Leptospirosis) là bệnh truyền nhiễm chung cho nhiều loài gia súc và người do xoắn khuẩn (Leptospira) gây nên. Đặc trưng của bệnh là con vật sốt định kỳ, rối loạn tiêu hóa, viêm gan, viêm thận, ở con cái có thể dẫn đến sảy thai. Do xoắn khuẩn có tác động phá hủy tế bào máu nên thường dẫn đến các hiện tượng vàng da, vàng niêm mạc, huyết sắc tố niệu. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe đàn vật nuôi. Với kinh nghiệm trong lĩnh vực thú y, Fivevet mang đến các sản phẩm sát trùng, vắc xin và thuốc đặc trị chuyên dụng giúp kiểm soát hiệu quả bệnh xoắn khuẩn trên nhiều loài vật nuôi. Cùng tìm hiểu sâu hơn về căn bệnh này và cách bảo vệ đàn vật nuôi khỏi nguy cơ dịch bùng phát.

I. Căn bệnh xoắn khuẩn
1.1. Xoắn khuẩn Leptospira gây bệnh
Bệnh xoắn khuẩn do Leptospira gây ra, gồm hai loài:
- Leptospira biflexa: là loài không gây bệnh, chiếm đa số, sống hoại sinh trong tự nhiên, có ít nhất 60 serotyp hay serovar.
- Leptospira interrogans: là loài gây bệnh thường ký sinh ở người và động vật bao gồm 240 serotyp hay serovar được chia nhóm thành 25 serogroup (trong đó Leptospira interrogans serovar icterohaemorrhagiae quan trọng nhất).
1.2. Khả năng tồn tại và tiêu diệt xoắn khuẩn
Xoắn khuẩn có sức đề kháng tương đối yếu, đặc biệt rất nhạy cảm với nhiệt độ. Ở nhiệt độ 50^oC, xoắn khuẩn bị diệt trong 10 phút, nhiệt độ 60^oC bị diệt trong 5 phút. Xoắn khuẩn có thể bất hoạt bởi cồn 70%, NaCl 1%, formaldehyde, axit dạ dày và muối mật.

II. Dịch tễ học
2.1. Loài vật mắc
Trong thiên nhiên, tất cả các loài động vật có vú đều có thể mắc bệnh do Leptospira gây ra, bao gồm động vật cảnh, động vật nuôi, động vật hoang dã và người. Các loại cá và giáp xác, bò sát và lưỡng thê ít mẫn cảm với bệnh, nếu có chỉ bị nhiễm mà không có triệu chứng. Loài chim cũng không mắc bệnh, ngoại trừ một vài con non bị bệnh. Côn trùng chỉ mang mầm bệnh khi hút máu động vật bệnh và có thể gây lây lan bệnh.
Leptospira gây bệnh cho bò, chó nhiều nhất, sau đó đến ngựa, cừu, dê, lợn, mèo. Những loài mèo nuôi hầu như không mẫn cảm với bệnh, mặc dù chúng thường xuyên tiếp xúc với chuột. Vì bệnh do Leptospira gây ra được biết đến là bệnh của chuột. Loài chuột có thể nhiễm một số chủng Leptospira chúng không mắc bệnh, không biểu hiện triệu chứng lâm sàng nhưng là nguồn truyền lây bệnh cho loài khác kể cả con người.
2.2. Phương thức truyền lây
Bệnh lây qua đường tiêu hóa do thức ăn, nước uống có nhiễm mầm bệnh. Người bị nhiễm do ăn phải thức ăn chế biến từ gia súc bị bệnh (ăn thịt dê tái, tiết canh dê). Ngoài ra xoắn khuẩn có thể lây qua da và niêm mạc hoặc lây qua đường tình dục.

III. Triệu chứng bệnh xoắn khuẩn ở từng loài
3.1. Triệu chứng ở chó
Sốt, nôn mửa, lưng cong, bỏ ăn, lười vận động, đầu lưỡi bị loét và hoại tử. Chó cái không chửa được. Khi làm công thức bạch cầu thường nghiêng tả, 25-35% các trường hợp có biểu hiện thiếu máu nhẹ, tăng chỉ số ure huyết. Một số chó đã tiêm vắc xin không biểu hiện triệu chứng nhưng vẫn phân lập được xoắn khuẩn trong nước tiểu, làm nguồn truyền lây bệnh đặc biệt có thể lây cho người.
3.2. Triệu chứng ở trâu, bò, hươu, nai và một số loài nhai lại khác
Con non mắc bệnh có thể chết, con trưởng thành thường ít khi chết, con có thai trên 5 tháng có thể sảy thai.
Bê thường mắc bệnh thể cấp tính, triệu chứng ban đầu là sốt cao (40,5-41^oC), bỏ ăn, nước tiểu có máu, khó thở do sung huyết ở phổi, có chứng hoàn đản thiếu máu, suy kiệt dần rồi chết. Nước tiểu màu vàng, từ vàng nhạt đến vàng thẫm hoặc màu đỏ do các huyết sắc tố.
Trâu bò trưởng thành có biểu hiện triệu chứng rất khác nhau và khó chẩn đoán. Cái mang thai thời kỳ tiết sữa, sản lượng sữa giảm 10-75%, trở lại bình thường sau 10-14 ngày (cả trường hợp không điều trị). Sữa thường có màu vàng, có vệt máu hoặc cục máu mặc dù rất ít trường hợp có biểu hiện bò viêm vú, có thể phân lập được xoắn khuẩn từ sữa. Trong bệnh xoắn khuẩn, đặc trưng là bầu vú thường mềm và nhão. Gia súc mắc bệnh thể mãn tính bị sảy thai (tuần thứ 6-12 hoặc thời kỳ chửa cuối), hoặc đẻ non.
3.3. Triệu chứng ở lợn
Bệnh chủ yếu xảy ra trên đàn nái và lợn con, lợn thịt không có triệu chứng.
Thể cấp tính thường gặp ở lợn con (đặc biệt lợn dưới 3 tháng tuổi). Lợn con đẻ ra có chứng hoàn đản, sốt, co giật, xuất huyết, nước tiểu lẫn máu, mắt màu hồng, hư thận và tử vong.
Thể mạn tính thường gặp ở lợn lớn, chủ yếu do lây qua đường sinh dục. Lợn bị sảy thai, đẻ non, lợn con đẻ ra yếu ớt. Nái chửa ít biểu hiện triệu chứng, có hiện tượng sảy thai sau khi nhiễm xoắn khuẩn một vài tuần.
3.4. Triệu chứng ở ngựa 
Ít bị nhiễm bệnh, triệu chứng thường nhẹ và không điển hình. Ngựa cái có thể bị sảy thai, có con có triệu chứng cấp tính, một số trường hợp bị chết sau sinh. Tỷ lệ mắc viêm mống mắt dẫn đến mù ở ngựa tương đối cao sau khi nhiễm xoắn khuẩn.
3.5. Triệu chứng ở dê, cừu
Những con mắc bệnh là con non hay gia súc mang thai. Triệu chứng không điển hình, nếu có triệu chứng tương tự như trâu bò.  Khoảng 15-20% nguyên nhân sảy thai trên dê, cừu là do Leptospira, tỷ lệ này thay đổi theo từng vùng.

IV. Bệnh tích
4.1. Bệnh tích ở chó
Các nốt xuất huyết hoặc tụ máu ở các cơ quan, màng phổi, máng xoang bao tim, thận. Gan thường bở, màu nâu vàng. Trên bề mặt thận có nhiều nốt hoại tử màu trắng.
4.2. Bệnh tích ở trâu, bò
Trong thể cấp tính, bệnh tích đặc trưng là con vật thiếu máu, hoàng đản, bilirubin niệu, xuất huyết dưới da. Thận sưng to, sẫm màu, có các nốt hoặc đám xuất huyết, về sau chuyển thành nốt hoại tử. Gan sưng to, nhạt màu, mềm nhũn, có nốt hoại tử nhỏ. Trong một vài trường hợp có thể quan sát được hiện tượng xuất huyết ở một số cơ quan khác. Nếu trâu, bò bị nhiễm bệnh bởi chủng hardjo, chỉ quan sát thấy bệnh tích ở thận.
4.3. Bệnh tích ở lợn
Thể cấp tính, bệnh tích không rõ ràng, một số trường hợp tụ huyết, xuất huyết trên bề mặt phổi, hoại tử gan. Thể mạn tính bệnh tích rõ nhất ở thận với các điểm hoại tử màu xám, vùng xung quanh bị sung huyết. Có thể bị viêm vú. Những thai bị sảy có biểu hiện hoàng đản, phù thũng ở nhiều cơ quan bộ phận trong cơ thể, tích nhiều dịch có lẫn máu trong các xoang. Xuất huyết ở vỏ thận, ngoài ra trên bề mặt gan cũng có nhiều điểm hoại tử màu trắng xám.

   Bệnh tích ở lợn

V. Chẩn đoán bệnh xoắn khuẩn

Bệnh phẩm là máu, nước tiểu, thận vật nghi ngờ mắc bệnh, chất chứa dạ múi khế của thai, tổ chức, nước tiểu thai trong trường hợp sảy thai. Gửi bệnh phẩm tới trung tâm chẩn đoán xét nghiệm và kiểm nghiệm FiveLab, cho kết quả nhanh, chính xác.

VI. Phòng bệnh xoắn khuẩn
6.1. Vệ sinh phòng bệnh
Xoắn khuẩn rất mẫn cảm với các chất sát trùng thông thường có thể dùng một trong các sản phẩm sau: Five-B.K.G, Five-BGF, Five-Iodine, Five-Perkon 3s,…

Thường xuyên diệt chuột, ngăn không cho tiếp xúc với vật nuôi.
Những người có nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh cần có bảo hộ lao động.
6.2. Phòng bằng vắc xin
Hiện nay một số bacterin được sử dụng để phòng các serova Leptospira canicola (L. canicola), L. icterohaemorrhagiae, L. grippotyphosa và L. Pomona gây bệnh trên chó. Tiêm mũi 1 cho chó 12 tuần tuổi trở lên, mũi 2 sau 2-4 tuần, miễn dịch kéo dài 1 năm.
Vắc xin phòng bệnh cho dê, cừu chưa được dùng phổ biến, chưa có vắc xin cho ngựa.
Lợn thịt tiêm vắc xin lepto vào lúc 1 tháng tuổi, lợn hậu bị tiêm 1 - 2 tháng trước khi phối, nái và đực giống tiêm 2 đợt / năm.
Trâu bò: Tiêm đại trà năm 2 đợt vào dịp tháng 3 - 4 và tháng 9 - 10.

VII. Điều trị bệnh xoắn khuẩn
Sử dụng một trong các thuốc sau: Five-Otylin, Five-Oxylin.LA, Five-Penstrep.LA, Five-Streptomycin, Five-Flo.30,… theo liều lượng ghi trên bao bì sản phẩm. Kèm một trong các thuốc bổ trợ sau Five-Acemin B12, Five-Fe.B12 20%, Five-Vitamin B1 (bột), Five-Vitamin C inj, Five-Butasal, Five-Bcomplex inj,…
Chăm sóc nuôi dưỡng tốt đàn vật nuôi, giúp vật nuôi nhanh chóng khỏi bệnh.

Bệnh xoắn khuẩn không những gây thiệt hại về kinh tế trong chăn nuôi mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây lan sang con người nếu không được kiểm soát đúng cách. Việc hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và phương thức lây truyền sẽ giúp người chăn nuôi chủ động hơn trong phòng và điều trị bệnh. Áp dụng các biện pháp vệ sinh nghiêm ngặt, tiêm phòng định kỳ và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường chính là chìa khóa giúp bảo vệ đàn vật nuôi khỏi sự tấn công âm thầm nhưng nguy hiểm của bệnh xoắn khuẩn. Hãy thường xuyên cập nhật kiến thức và thực hành chăn nuôi an toàn nhằm xây dựng mô hình bền vững, hiệu quả và khỏe mạnh đối với cả vật nuôi lẫn người chăm sóc.

Câu hỏi thường gặp
1. Bệnh xoắn khuẩn là gì?
Bệnh xoắn khuẩn là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Leptospira gây ra, có thể lây lan giữa động vật và con người. Bệnh ảnh hưởng chủ yếu đến gan, thận và hệ tiêu hóa, gây ra các triệu chứng như sốt, vàng da, tiêu chảy và sảy thai ở gia súc.
2. Bệnh xoắn khuẩn lây lan qua những con đường nào?
Bệnh lây chủ yếu qua đường tiêu hóa (ăn, uống phải nước hoặc thức ăn nhiễm mầm bệnh), tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu của vật bị bệnh hoặc qua vết thương hở, niêm mạc và cả đường sinh dục. Chuột là một trong những nguồn mang mầm bệnh phổ biến.
3. Những loài vật nào dễ mắc bệnh xoắn khuẩn?
Các loài vật thường bị ảnh hưởng bao gồm chó, bò, lợn, dê, cừu và một số động vật hoang dã. Mèo ít bị mắc bệnh dù thường tiếp xúc với chuột - vật chủ trung gian chính của xoắn khuẩn.
4. Làm sao để phòng bệnh xoắn khuẩn hiệu quả?
Để phòng bệnh, cần tiêm phòng vắc xin định kỳ, vệ sinh chuồng trại sạch sẽ, diệt chuột và cách ly vật bệnh. Ngoài ra, người chăn nuôi cần mặc đồ bảo hộ khi tiếp xúc với động vật nghi nhiễm bệnh.
5. Bệnh xoắn khuẩn có nguy hiểm cho người không?
Có. Bệnh xoắn khuẩn là bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonosis), có thể gây sốt cao, tổn thương gan, thận, thậm chí tử vong nếu không điều trị kịp thời.

Xem thêm:
- Khả năng truyền lây vi rút cúm từ vật nuôi sang người
- Vai trò và tác dụng của chất sát trùng, khử trùng trong thú y
- Biện pháp đề phòng kháng kháng sinh trong chăn nuôi