Tiêm phòng vắc xin là một trong những biện pháp quan trọng nhất trong kiểm soát bệnh truyền nhiễm trên gia súc, gia cầm. Trong chăn nuôi hiện đại, vắc xin giúp giảm nguy cơ bùng phát dịch bệnh, hạn chế thiệt hại kinh tế và góp phần bảo vệ sức khỏe đàn vật nuôi. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, không phải mọi trường hợp tiêm phòng đều mang lại hiệu quả bảo hộ tuyệt đối.
Tình trạng “thất bại miễn dịch” sau khi tiêm vắc xin xảy ra khi động vật đã được tiêm đúng liều lượng nhưng vẫn mắc bệnh hoặc không sản sinh đủ hàm lượng kháng thể cần thiết. Nguyên nhân dẫn đến thất bại miễn dịch có thể đến từ nhiều phía, trong đó thường được chia thành ba nhóm chính: yếu tố liên quan đến vật chủ, yếu tố liên quan đến vắc xin và yếu tố liên quan đến quản lý, kỹ thuật tiêm phòng. Cùng
Fivevet đi giải đáp 3 yếu tố nguyên nhân dẫn đến thất bại miễn dịch sau khi tiêm vắc xin trên động vật.
1. Thất bại miễn dịch do nguyên nhân từ phía vật chủ
1.1. Ảnh hưởng của kháng thể mẹ truyền (Maternal Derived Antibodies - MDA)
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây thất bại miễn dịch ở động vật non là sự hiện diện của kháng thể mẹ truyền, còn gọi là Maternal Derived Antibodies, viết tắt là MDA. Kháng thể này được truyền từ mẹ sang con qua nhau thai ở một số loài hoặc phổ biến hơn là qua sữa non trong 24 giờ đầu sau khi sinh.
Kháng thể mẹ truyền có vai trò bảo vệ tức thời cho con non trước các mầm bệnh trong giai đoạn đầu đời. Tuy nhiên, đây cũng là yếu tố có thể cản trở hiệu quả của chương trình tiêm phòng chủ động. Khi vắc xin được đưa vào cơ thể, kháng thể từ mẹ có thể trung hòa kháng nguyên trong vaccine trước khi chúng có cơ hội kích thích hệ miễn dịch của con non.
Cơ chế này có thể hiểu là miễn dịch thụ động từ mẹ “che phủ” kháng nguyên vắc xin. Chỉ khi lượng kháng thể mẹ giảm xuống, thường trong khoảng 10 đến 16 tuần tuổi tùy loài và điều kiện chăn nuôi, vắc xin mới có khả năng kích thích cơ thể tạo miễn dịch chủ động hiệu quả.
1.2. Ức chế miễn dịch do stress và cortisol
Stress là yếu tố ảnh hưởng mạnh đến khả năng đáp ứng miễn dịch của động vật sau tiêm vắc xin. Khi động vật phải đối mặt với các yếu tố gây stress như vận chuyển đường dài, thay đổi thời tiết đột ngột, nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh, mật độ nuôi nhốt quá cao hoặc thao tác xử lý thô bạo, cơ thể sẽ kích hoạt trục hạ đồi, tuyến yên và tuyến thượng thận.
Kết quả của quá trình này là sự gia tăng nồng độ glucocorticoid (chủ yếu là cortisol) trong máu. Glucocortisol có tác động ức chế miễn dịch diện rộng. Chúng làm giảm sản xuất các cytokine gây viêm như IL-1 và IL-2, ức chế sự tăng sinh của tế bào B và tế bào T, đồng thời làm giảm khả năng thực bào của các đại thực bào.
Vì vậy, nếu tiêm vaccine cho động vật vào thời điểm chúng đang chịu stress nặng, chẳng hạn ngay khi mới nhập đàn hoặc ngay sau cai sữa, cơ thể có thể không tạo được miễn dịch bảo hộ như mong muốn.
1.3. Dinh dưỡng kém làm suy giảm đáp ứng miễn dịch
Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của hệ miễn dịch. Động vật thiếu hụt năng lượng, protein, vitamin hoặc khoáng chất thường có sức đề kháng kém và đáp ứng miễn dịch yếu sau tiêm vắc xin.
Các vi chất như vitamin A, C, E, vitamin nhóm B, kẽm, đồng và selenium có vai trò hỗ trợ hoạt động của tế bào miễn dịch. Khi động vật bị suy dinh dưỡng, gầy yếu hoặc thiếu các khoáng chất thiết yếu, các cơ quan lympho quan trọng như lách và tuyến ức có thể bị teo nhỏ. Điều này làm giảm khả năng sản sinh tế bào miễn dịch và khiến hiệu quả tiêm phòng không đạt yêu cầu.
1.4. Tình trạng sức khỏe và bệnh ức chế miễn dịch tiềm ẩn
Một nguyên tắc quan trọng trong thú y là chỉ tiêm vắc xin cho động vật khỏe mạnh. Nếu động vật đang trong thời gian ủ bệnh hoặc đang mắc các bệnh truyền nhiễm khác, hệ miễn dịch sẽ bị quá tải. Khi đó, cơ thể ưu tiên đối phó với mầm bệnh thực địa đang tấn công, dẫn đến giảm khả năng đáp ứng với vắc xin mới.
Đặc biệt nguy hiểm là các bệnh do virus gây ức chế miễn dịch đặc hiệu.
- Ở gia cầm, virus gây bệnh Gumboro phá hủy túi Bursa, nơi sản sinh tế bào B, khiến vật nuôi không thể tạo ra kháng thể hiệu quả cho các loại vắc xin khác được tiêm sau đó.
- Ở lợn, virus gây hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp, còn gọi là PRRS, tấn công các đại thực bào phế nang, làm suy yếu hàng rào bảo vệ đầu tiên của hệ hô hấp và làm giảm hiệu quả vắc xin phòng các bệnh kế phát như suyễn hoặc tụ huyết trùng.
2. Thất bại miễn dịch do nguyên nhân từ phía vắc xin
2.1. Sai khác về chủng serotype hoặc genotype
Nhiều loại virus có tốc độ đột biến cao, tạo ra các chủng hoặc serotype mới. Khi đó, kháng thể được tạo ra từ vắc xin cũ có thể không nhận diện được biến chủng đang lưu hành trong thực địa. Vắc xin được sản xuất từ một chủng virus nhất định có thể không tạo miễn dịch chéo đầy đủ đối với các biến chủng tại địa phương.
Ví dụ: virus lở mồm long móng và virus cúm gia cầm H5N1 thường xuyên thay đổi cấu trúc kháng nguyên. Nếu chủng vắc xin không phù hợp với chủng gây bệnh lưu hành, hiệu quả bảo hộ sẽ giảm đáng kể.
2.2. Chất lượng sản xuất và công thức vắc xin
Hiệu lực của vắc xin phụ thuộc vào khối lượng kháng nguyên và tính toàn vẹn của các epitope bảo hộ. Trong quá trình sản xuất vắc xin bất hoạt, nếu phương pháp vô hoạt quá mạnh, các epitope quan trọng có thể bị phá hủy, khiến hệ miễn dịch không thể nhận diện mầm bệnh một cách hiệu quả.
Đối với vắc xin bất hoạt, nếu lượng tá dược không đủ hoặc tá dược không phù hợp, đáp ứng tạo kháng thể có thể rất thấp.
Đối với vắc xin sống nhược độc, tính ổn định là yếu tố then chốt. Nếu virus quá yếu, chúng sẽ không nhân lên đủ để kích thích miễn dịch. Ngược lại, nếu không được nhược độc đầy đủ, virus có thể hồi phục độc lực và gây bệnh cho chính con vật được tiêm.
2.3. Bảo quản vắc xin không đúng quy trình
Bảo quản vắc xin là yếu tố quyết định đến hiệu lực sau tiêm. Hiệu quả vắc xin phụ thuộc trực tiếp vào việc duy trì nhiệt độ bảo quản nghiêm ngặt từ khi rời nhà máy cho đến khi được đưa vào cơ thể vật nuôi. Sự gián đoạn chuỗi lạnh là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến vắc xin bị vô hiệu hóa.
Hầu hết vắc xin thú y yêu cầu được bảo quản ổn định ở nhiệt độ từ 2 đến 8 độ C. Nếu tiếp xúc với nhiệt độ cao
- Vắc xin sống nhược độc: như vắc xin dịch tả lợn hoặc Gumboro có thể chết rất nhanh. Một số vắc xin như vắc xin viêm phế quản truyền nhiễm có thể mất 50% hiệu lực trong thời gian ngắn nếu để ở điều kiện ấm sau khi pha hồi chỉnh. Ngoài ra, ánh sáng mặt trời và tia UV cũng có thể phá hủy cấu trúc di truyền của virus vắc xin.
Ngược lại, đông băng cũng gây hại cho nhiều loại vắc xin , đặc biệt là:
- Vắc xin bất hoạt có chất bổ trợ nhũ dầu: Khi bị đông lạnh, cấu trúc nhũ tương bị phá vỡ, kháng nguyên bị tách lớp, làm hỏng khả năng kích thích miễn dịch và tăng nguy cơ gây áp-xe hoặc phản ứng cục bộ tại vị trí tiêm.
3. Thất bại miễn dịch do kỹ thuật tiêm phòng
3.1. Sai sót trong thao tác tiêm phòng
Liều lượng vắc xin được tính toán để chứa một lượng kháng nguyên tối thiểu nhằm vượt qua các rào cản ban đầu và kích hoạt hệ miễn dịch. Nếu tiêm không đủ liều, phản ứng miễn dịch có thể không xảy ra hoặc không đạt mức bảo hộ cần thiết.
Đối với vắc xin cần pha hồi chỉnh, việc dùng sai dung môi hoặc dung môi không được làm lạnh trước khi pha có thể gây sốc nhiệt và làm chết virus vắc xin . Thao tác lắc lọ vắc xin cũng cần đúng kỹ thuật. Lắc quá mạnh có thể làm biến tính protein, trong khi không lắc kỹ khiến nồng độ kháng nguyên không đồng đều giữa các mũi tiêm.
3.2. Sai đường tiêm, vị trí tiêm và dụng cụ tiêm
Lựa chọn sai đường đưa vắc xin vào cơ thể có thể làm thay đổi cách kháng nguyên được trình diện cho hệ miễn dịch:
- Tiêm dưới da thay vì tiêm bắp theo hướng dẫn có thể làm giảm hiệu quả hấp thu.
- Tiêm bắp cần kim có độ dài phù hợp để xuyên qua lớp mỡ và đưa vắc xin vào mô cơ có nhiều mạch máu. Nếu kim quá ngắn, vắc xin có thể chỉ đọng lại ở mô mỡ, nơi có ít tế bào miễn dịch, dẫn đến hấp thu kém.
Dụng cụ tiêm cũng ảnh hưởng đến hiệu quả vắc xin:
- Kim tiêm không sạch hoặc còn dính chất sát trùng mạnh có thể làm bất hoạt virus hoặc vi khuẩn trong vắc xin sống.
Tương tự, việc tiêm vắc xin sống cho vật nuôi đang điều trị kháng sinh có thể vô hiệu hóa vắc xin nếu đó là vắc xin chế từ vi khuẩn nhạy cảm với kháng sinh.
Sai đường tiêm, vị trí tiêm và dụng cụ tiêm
3.3. Khoảng cách giữa các lần tiêm không hợp lý
Việc tiêm quá nhiều loại vắc xin cùng lúc hoặc bố trí khoảng cách giữa các lần tiêm quá ngắn có thể gây hiện tượng cạnh tranh kháng nguyên. Khi đó, hệ miễn dịch bị quá tải và không đáp ứng kịp với từng loại vắc xin , làm giảm hiệu quả bảo hộ.
4. Giải pháp hạn chế thất bại miễn dịch sau tiêm vaccine
Thất bại miễn dịch sau khi tiêm vắc xin trên động vật là vấn đề có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân phối hợp. Để hạn chế rủi ro, người chăn nuôi và nhân viên thú y cần kiểm tra sức khỏe đàn vật nuôi trước khi tiêm, đảm bảo động vật không đang bị stress, suy dinh dưỡng hoặc mắc bệnh tiềm ẩn.
Bên cạnh đó, cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình bảo quản lạnh, duy trì chuỗi lạnh từ 2 đến 8 độ C, sử dụng vắc xin đúng chủng, đúng liều, đúng đường tiêm và đúng thời điểm. Lịch tiêm phòng nên được xây dựng dựa trên dịch tễ học địa phương và nồng độ kháng thể mẹ truyền để đạt hiệu quả bảo hộ tối ưu.
Khi kết hợp tốt giữa chất lượng vắc xin, sức khỏe vật nuôi và kỹ thuật tiêm phòng, chương trình vắc xin sẽ phát huy hiệu quả cao hơn, góp phần kiểm soát bệnh truyền nhiễm và nâng cao hiệu quả chăn nuôi.
Một số giải pháp hạn chế thất bại sau tiêm vắc xin
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Vắc xin - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet)
Câu hỏi thường gặp:
1. Thất bại miễn dịch sau khi tiêm vắc xin là gì?
Thất bại miễn dịch là tình trạng động vật đã được tiêm vắc xin nhưng vẫn mắc bệnh hoặc không tạo đủ lượng kháng thể cần thiết để bảo vệ cơ thể.
2. Vì sao động vật đã tiêm vắc xin vẫn có thể mắc bệnh?
Nguyên nhân có thể do sức khỏe vật nuôi không tốt, kháng thể mẹ truyền còn cao, stress, dinh dưỡng kém, vắc xin sai chủng, bảo quản không đúng nhiệt độ hoặc thao tác tiêm phòng sai kỹ thuật.
3. Kháng thể mẹ truyền có ảnh hưởng đến hiệu quả vắc xin không?
Có. Kháng thể mẹ truyền có thể trung hòa kháng nguyên trong vắc xin, khiến cơ thể con non không tạo được miễn dịch chủ động hiệu quả nếu tiêm quá sớm.
4. Bảo quản vắc xin sai cách gây hậu quả gì?
Bảo quản sai nhiệt độ, để vắc xin quá nóng, đông băng hoặc tiếp xúc ánh nắng có thể làm giảm hoặc mất hiệu lực vắc xin, dẫn đến thất bại miễn dịch sau tiêm.
5. Làm thế nào để hạn chế thất bại miễn dịch sau tiêm vắc xin?
Cần kiểm tra sức khỏe đàn trước khi tiêm, bảo quản vắc xin đúng chuỗi lạnh 2–8°C, tiêm đúng liều, đúng đường, đúng thời điểm và xây dựng lịch tiêm phù hợp với dịch tễ địa phương.
Xem thêm:
-
KHẢ NĂNG TRUYỀN LÂY VI RÚT CÚM TỪ VẬT NUÔI SANG NGƯỜI
-
VẮC XIN CÚM GIA CẦM TẠI VIỆT NAM: TIẾN BỘ MỚI TRONG PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH
-
ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG VẮC XIN FIVE-CORYVAC – CHỦNG ĐẠI DIỆN VIỆT NAM
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
-02.jpg)
