Bệnh Balantidium coli trên heo là một bệnh ký sinh trùng đường ruột thường gặp ở heo cai sữa và heo thịt. Bệnh có biểu hiện đặc trưng là tiêu chảy phân xám, phân loãng, giảm ăn, chậm lớn, gầy còm. Trong trường hợp nặng, bệnh có thể gây xuất huyết đường tiêu hóa, thủng ruột và làm heo tử vong nếu không được phát hiện, xử lý kịp thời.
Balantidium coli là một loại ký sinh trùng đơn bào đường ruột, còn được gọi là trùng lông hoặc mao trùng vì di chuyển bằng lông. Loại ký sinh trùng này có thể gây bệnh trên người và nhiều loài động vật có vú, trong đó heo là vật chủ quan trọng.
Bệnh thường xuất hiện nhiều ở các nước nhiệt đới, đặc biệt tại những khu vực có điều kiện vệ sinh môi trường kém. Tại Việt Nam, bệnh được ghi nhận ở nhiều trang trại, nhất là những nơi sử dụng nước ao, hồ, sông chưa qua xử lý để tắm hoặc cho heo uống.
Trong bối cảnh các bệnh đường ruột trên heo ngày càng diễn biến phức tạp, đặc biệt tại những trang trại có điều kiện vệ sinh chưa đảm bảo hoặc sử dụng nguồn nước ao, hồ, sông chưa qua xử lý, người chăn nuôi cần hiểu rõ Balantidium coli là gì, bệnh lây qua đâu, dấu hiệu nhận biết ra sao, cách chẩn đoán, xử lý và phòng bệnh thế nào cho hiệu quả. Trong bài viết này, Phòng Kỹ thuật thực địa Fivevet tổng hợp những thông tin quan trọng giúp chủ trại chủ động nhận biết và kiểm soát bệnh Balantidium coli trên heo.
Bệnh Balantidium coli trên heo
1. Nguyên nhân gây bệnh Balantidium coli trên heo
Balantidium coli thường được tìm thấy trong ruột già của heo bệnh, heo còi cọc và trong chất thải chăn nuôi. Đây là tác nhân gây bệnh Balantidiasis, còn gọi là hội chứng lỵ do trùng lông.
Bệnh thường gặp ở heo cai sữa và heo thịt, nhất là giai đoạn từ 4–12 tuần tuổi. Khi xâm nhập vào đường ruột, Balantidium coli có thể gây tiêu chảy dạng nước, tiêu chảy phân xám, tổn thương niêm mạc ruột, xuất huyết tiêu hóa và trong trường hợp nặng có thể làm thủng ruột.
Khi Balantidium coli kết hợp với các tác nhân gây bệnh khác như E.coli hoặc Salmonella, triệu chứng tiêu chảy trên heo thường trở nên nghiêm trọng hơn. Điều này khiến heo giảm tăng trọng, chậm lớn, suy yếu và dễ bị ảnh hưởng bởi các bệnh kế phát khác.
Trùng lông Balantidium coli sống chủ yếu ở manh tràng, đôi khi cũng được phát hiện ở đoạn cuối hồi tràng. Chúng ăn vi khuẩn, tinh bột chưa tiêu hóa hết và đôi khi ăn cả cá thể đồng loại.
2. Vòng đời của Balantidium coli
Balantidium coli lây nhiễm chủ yếu qua đường tiêu hóa, thông qua thức ăn, nước uống hoặc môi trường bị nhiễm mầm bệnh.
Khi heo ăn phải nang gây bệnh của Balantidium coli, ký sinh trùng sẽ đi vào ruột và trải qua hai giai đoạn phát triển chính:
- Giai đoạn u nang Cyst
Đây là giai đoạn có vai trò quan trọng trong quá trình lây nhiễm của Balantidium coli. Khi gặp điều kiện môi trường bất lợi như thay đổi pH, phân khô hoặc môi trường ngoài cơ thể, trùng lông sẽ hình thành thể nang Cyst.
Các nang này theo phân thải ra ngoài môi trường, sau đó tiếp tục xâm nhập vào vật nuôi khác qua đường tiêu hóa.
- Giai đoạn hoạt động Trophozoite
Sau khi vào ruột, các nang Cyst phát triển thành thể hoạt động Trophozoite. Đây là giai đoạn ký sinh trùng sinh trưởng, di chuyển, bám vào niêm mạc ruột và gây tổn thương đường tiêu hóa.
Trong đó, Cyst là dạng có vai trò quan trọng trong lây nhiễm, còn Trophozoite là dạng hoạt động, có khả năng gây tổn thương niêm mạc ruột và dẫn đến tiêu chảy cấp tính hoặc mạn tính trên heo.
Vòng đời của Balantidium coli
3. Cơ chế gây bệnh của Balantidium coli như thế nào?
Khi heo ăn phải nang Cyst, các nang này đi qua hệ tiêu hóa. Nhờ có lớp vách nang cứng, chúng có thể tồn tại trong môi trường axit của dạ dày mà không bị tiêu diệt.
Sau đó, chúng đến ruột non và phát triển thành Trophozoite. Thể hoạt động này cư trú chủ yếu ở manh tràng và đại tràng. Chúng tồn tại trong lòng ruột, ăn hệ vi sinh vật đường ruột, mảnh vỡ tế bào và thức ăn còn sót lại.
Một số Trophozoite xâm nhập vào thành ruột già nhờ enzyme phân giải protein và nhân lên bằng hình thức phân hạch nhị phân. Quá trình này gây hư hại thành ruột già. Một số Trophozoite khác không xâm nhập sâu mà quay trở lại lòng ruột.
Trong lòng ruột, Trophozoite biến thành u nang Cyst khi phân khô. Các Cyst này được hình thành trong ruột già hoặc bên ngoài cơ thể, sau đó tiếp tục là mầm bệnh cho người, vật nuôi và bắt đầu một chu kỳ mới.
Bản chất Balantidium coli thường sống hội sinh, chỉ gây bệnh khi niêm mạc ruột bị tổn thương bởi các yếu tố khác như nhiễm khuẩn, nhiễm độc thức ăn, thương hàn, lỵ trực khuẩn hoặc khi sức đề kháng của heo suy giảm.
Những con heo có miễn dịch kém, suy dinh dưỡng, còi cọc hoặc đang mắc bệnh đường ruột khác sẽ có nguy cơ nhiễm Balantidium coli cao hơn.
Khi Balantidium coli chuyển sang dạng hoạt động, trùng lông gây hoại tử mô ở thành manh tràng. Tại đây, Balantidium coli tiếp tục sinh sản và phá hủy mô thành ruột, làm cho các thương tổn, vết loét ngày càng rộng và sâu.
Sự phá hủy thành ruột của Balantidium coli mạnh hơn do có thêm tác động cơ học. Vì vậy, trùng lông có thể xâm nhập sâu vào thành ruột, gây thủng ruột. Hiện tượng này hầu như chỉ xảy ra ở đại tràng.
4. Triệu chứng và bệnh tích của bệnh Balantidium coli trên heo
Triệu chứng điển hình của bệnh Balantidium coli
Heo nhiễm Balantidium coli thường có các biểu hiện như gầy còm, chậm lớn, lông da khô, xù, giảm ăn hoặc bỏ ăn, giảm tăng trọng. Dấu hiệu đặc trưng nhất là tiêu chảy phân xám, còn gọi là phân xi măng. Ngoài ra, heo bệnh có thể đi phân vàng loãng, đôi khi có lẫn máu.
Nếu bệnh kéo dài, heo thường mệt mỏi, suy kiệt. Trường hợp không được phát hiện và điều trị kịp thời, heo bệnh có thể tử vong. Tỷ lệ tử vong do bệnh trùng lông Balantidium coli có thể lên đến 29%, nguyên nhân thường do biến chứng thủng ruột hoặc xuất huyết đường tiêu hóa.
Bệnh tích của bệnh Balantidium coli
Khi mổ khám heo bệnh, có thể quan sát thấy các tổn thương đặc trưng ở ruột già. Trên bề mặt ruột xuất hiện nhiều u hạt trắng nằm rải rác.
Các tổn thương thường tập trung ở manh tràng và đại tràng. Niêm mạc ruột có thể bị viêm, loét, hoại tử, xuất huyết hoặc tổn thương sâu nếu bệnh diễn tiến nặng. Đây là những dấu hiệu quan trọng giúp hỗ trợ quá trình chẩn đoán bệnh do Balantidium coli trên heo.
Triệu chứng và bệnh tích của bệnh Balantidium coli trên heo
5. Chẩn đoán bệnh do Balantidium coli trên heo
Có thể chẩn đoán bệnh dựa trên triệu chứng lâm sàng như tiêu chảy phân xám, heo gầy còm, giảm ăn và chậm lớn. Tuy nhiên, dấu hiệu của bệnh do trùng lông thường dễ nhầm lẫn với hội chứng lỵ do trực khuẩn hoặc amip.
Vì vậy, trong những trường hợp nghi ngờ, cần thực hiện thêm các phương pháp cận lâm sàng để hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn.
Có thể soi trực tràng để quan sát các vết loét đặc trưng do trùng lông Balantidium coli gây ra. Các vết loét thường rộng, sâu, đáy vết loét có thể phủ mủ và mô bị hoại tử.
Ngoài ra, có thể xét nghiệm phân để tìm Trophozoite của Balantidium coli. Trong xét nghiệm phân, Trophozoite thường là dạng được tìm kiếm chính; các u nang Cyst ít gặp hơn.
Trong quá trình chẩn đoán, cần phân biệt bệnh Balantidium coli với bệnh cầu trùng. Bệnh cầu trùng thường xảy ra phổ biến ở heo con theo mẹ, phân thường không có màu xám đen. Trong khi đó, bệnh do Balantidium coli thường gặp ở heo cai sữa và heo choai, với biểu hiện nổi bật là tiêu chảy phân xám.
6. Phòng và trị bệnh Balantidium coli trên heo
Một số sản phẩm phòng, trị bệnh Balantidium coli trên heo
Để phòng và điều trị bệnh do Balantidium coli trên heo, người chăn nuôi cần kết hợp vệ sinh chuồng trại, kiểm soát thức ăn, xử lý nguồn nước, tăng cường men tiêu hóa và điều trị sớm khi phát hiện heo có dấu hiệu tiêu chảy bất thường.
Bước 1: Vệ sinh sát trùng lại toàn bộ chuồng trại và làm thường xuyên để hạn chế, tiến tới loại bỏ mầm bệnh khỏi trại. Dùng một trong các sản phẩm sau: Five-BGF, Five-B.K.G, Five-Iodine, Five-Perkon 3S,…
Bước 2: Kiểm tra lại toàn bộ thức ăn hiện tại. Nếu phát hiện nấm mốc cần loại bỏ. Lựa chọn và bảo quản thức ăn sao cho hạn chế tối đa nấm mốc và vi khuẩn.
Bước 3: Kiểm tra lại nguồn nước, xử lý nước bằng Chloride 5ppm hoặc Five-Perkon 3S trước khi sử dụng.
Bước 4: Sử dụng kháng sinh cho toàn đàn liên tục trong 7–10 ngày. Loại kháng sinh tùy thuộc vào mầm bệnh kế phát.
Hiện nay, trong những trường hợp này thường khuyến cáo sử dụng Five-Halquinol.60. Đây là chất có tính kháng khuẩn cao, không phải kháng sinh.
Dùng kèm một trong các loại men tiêu hóa sau: Five-Enzym, Five-Men sống, Five-Men Tiêu Hoá, Five-LacEnzym (cao tỏi), Five-Prozyme 5 way,…
Cùng một trong các thuốc sau trong trường hợp bội nhiễm các vi khuẩn gây tiêu chảy khác: Five-Amoxcin Super, Five-ColiSuper, Five-DoxColis Super, Five-Sultrim, Five-Enromax 30 oral, Five-Flo.30 oral, Five-DHT, Five-Berin.H, Five-TazBavit,…
Bên cạnh đó, để hạn chế bệnh Balantidium coli tái phát trong trang trại, người chăn nuôi cần chú ý không sử dụng nguồn nước ao, hồ, sông chưa qua xử lý cho heo uống; định kỳ vệ sinh, sát trùng chuồng trại; thu gom và xử lý phân đúng cách; giữ nền chuồng khô ráo, thông thoáng; kiểm soát thức ăn, tránh nấm mốc; bổ sung men tiêu hóa để hỗ trợ sức khỏe đường ruột; theo dõi đàn heo sau cai sữa, đặc biệt giai đoạn 4–12 tuần tuổi; đồng thời cách ly và điều trị sớm heo có biểu hiện tiêu chảy phân xám.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Kỹ thuật thực địa - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Tài liệu tham khảo:
VietDVM(https://nhachannuoi.vn/heo-bi-tieu-chay-phan-xam-do-balantidium-coli/)
https://www.biopharmachemie.com/thong-tin-ky-thuat/cham-soc-phong-tri-benh-tren-heo/cach-phong-va-tri-benh-tieu-chay-phan-xam-o-heo-do-balantidium-coli-gay-ra.html
Câu hỏi thường gặp
1. Bệnh Balantidium coli trên heo có lây không?
Có. Bệnh lây chủ yếu qua đường tiêu hóa khi heo ăn uống phải thức ăn, nước uống hoặc tiếp xúc với môi trường nhiễm nang Balantidium coli.
2. Heo bị tiêu chảy phân xám có phải do Balantidium coli không?
Tiêu chảy phân xám là một trong những triệu chứng điển hình của bệnh Balantidium coli, nhưng không thể khẳng định chỉ dựa vào triệu chứng. Cần kết hợp xét nghiệm phân, kiểm tra lâm sàng và phân biệt với các bệnh đường ruột khác.
3. Bệnh Balantidium coli thường gặp ở heo giai đoạn nào?
Bệnh thường gặp ở heo cai sữa và heo thịt, đặc biệt trong giai đoạn 4–12 tuần tuổi. Đây là thời điểm heo dễ bị stress, sức đề kháng chưa ổn định và dễ mắc các bệnh đường ruột.
4. Vì sao bệnh Balantidium coli dễ xảy ra ở trại có nguồn nước kém?
Nguồn nước ao, hồ, sông chưa qua xử lý có thể chứa mầm bệnh, chất hữu cơ, vi khuẩn và ký sinh trùng. Khi heo sử dụng nguồn nước này, nguy cơ nhiễm Balantidium coli và các bệnh tiêu hóa khác sẽ tăng cao.
5. Làm gì để phòng bệnh Balantidium coli trên heo?
Cần vệ sinh sát trùng chuồng trại định kỳ, xử lý nguồn nước, kiểm soát thức ăn nấm mốc, thu gom phân đúng cách, bổ sung men tiêu hóa và theo dõi sớm heo có biểu hiện tiêu chảy bất thường.
Xem thêm:
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
