Trong điều trị thú cưng, hiệu quả của thuốc không chỉ phụ thuộc vào bản chất hoạt chất mà còn chịu ảnh hưởng lớn bởi khả năng hấp thu của thuốc vào cơ thể. Hấp thu là quá trình thuốc di chuyển từ vị trí sử dụng vào hệ tuần hoàn chung, từ đó phát huy tác dụng dược lý trong cơ thể vật nuôi. Đây cũng là yếu tố được Fivevet đặc biệt chú trọng trong nghiên cứu và phát triển các sản phẩm thú y chất lượng cao.
Trong các đường dùng thuốc, thuốc dùng đường uống là phổ biến và thuận tiện nhất. Tuy nhiên, đây cũng là con đường chịu nhiều tác động bởi các đặc điểm sinh lý của vật nuôi, môi trường ống tiêu hóa và tính chất lý - hóa của thuốc.
Sự hấp thu của thuốc qua đường uống trên động vật
1. Cơ chế hấp thu thuốc qua đường uống
Sau khi uống, thuốc được hòa tan trong dịch tiêu hóa trước khi được hấp thu qua niêm mạc ruột vào máu. Quá trình này diễn ra chủ yếu thông qua các cơ chế sau:
Cơ chế hấp thu của thuốc qua đường uống
1.1. Vận chuyển thụ động
Vận chuyển thụ động là sự di chuyển của thuốc qua màng tế bào không cần năng lượng và vận chuyển theo gradient nồng độ từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp. Vận chuyển thụ động bao gồm: khuếch tán thụ động và khuếch tán qua kênh.
a. Khuếch tán thụ động
Đây là cơ chế phổ biến và quan trọng nhất. Các dược chất tan trong lipid, có hệ số phân bố dầu - nước thích hợp, kích thước phân tử nhỏ và ở dạng không ion hóa dễ dàng vận chuyển qua lớp lipid kép của màng tế bào ruột.
b. Khuếch tán qua kênh
Một số phân tử nhỏ, phân cực hoặc ở dạng ion có thể đi qua màng tế bào ruột nhờ các kênh protein đặc hiệu. Tuy nhiên, do tính chọn lọc cao của kênh, chỉ một số rất ít dược chất phù hợp mới được hấp thu theo con đường này.
1.2. Vận chuyển chủ động
Đây là cơ chế giúp vận chuyển nhờ các protein mang đặc hiệu. Cơ chế này thường áp dụng cho những dược chất có cấu trúc tương đồng hoặc có thể sử dụng chung hệ thống vận chuyển với các chất dinh dưỡng như glucose, acid amin hoặc vitamin,... Vận chuyển chủ động cho phép thuốc di chuyển ngược chiều gradien nồng độ, đồng thời cần tiêu tốn năng lượng (ATP) để duy trì hoạt động vận chuyển.
2. Các vị trí và đặc điểm hấp thu đường uống
Sau khi uống, thuốc có thể được hấp thu tại nhiều vị trí khác nhau, chủ yếu là dạ dày, ruột non và ruột già. Trong đó, mỗi vị trí có đặc điểm sinh lý riêng, ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ và hiệu quả hấp thu của thuốc.
2.1. Dạ dày
Mặc dù một số dược chất có thể được hấp thu tại dạ dày, nhưng đây không phải là vị trí hấp thu chính của thuốc dùng đường uống. Tại dạ dày, thuốc chủ yếu được hấp thu thông qua cơ chế khuếch tán thụ động. Tuy nhiên, hiệu quả hấp thu tại đây thường thấp do các nguyên nhân sau:
- Thời gian lưu trú ngắn: Dạ dày có xu hướng làm rỗng nhanh, làm giảm thời gian tiếp xúc giữa thuốc và niêm mạc dạ dày.
- Diện tích tiếp xúc hạn chế: Niêm mạc dạ dày không có hệ thống nhung mao, do đó diện tích bề mặt hấp thu tương đối nhỏ.
- Hệ thống tưới máu ít: Lượng máu cung cấp đến niêm mạc dạ dày tương đối thấp, làm giảm khả năng vận chuyển thuốc vào tuần hoàn chung.
- Cấu trúc biểu mô chặt chẽ: Các khe hở giữa tế bào biểu mô tại dạ dày rất hẹp, gây cản trở vận chuyển thuốc qua các khe gian bào.
2.2. Ruột non
Cấu tạo của ruột non
Ruột non là vị trí hấp thu chính của hầu hết các thuốc dùng đường uống, nhờ có nhiều điều kiện sinh lý thuận lợi cho quá trình hấp thu, bao gồm:
- Thời gian lưu thuốc dài hơn so với dạ dày, tạo điều kiện thuận lợi cho hấp thu hoàn toàn.
- Diện tích tiếp xúc rất lớn nhờ hệ thống nhung mao và vi nhung mao phát triển.
- Niêm mạc ruột non được tưới máu tốt, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình vận chuyển thuốc vào tuần hoàn chung..
- Dải pH rộng (5,5-7,5), trên niêm mạc có nhiều chất mang giúp vận chuyển thuốc.
Tại ruột non, thuốc có thể được hấp thu thông qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm khuếch tán thụ động, khuếch tán nhờ chất mang và vận chuyển chủ động. Nhờ sự đa dạng về cơ chế và điều kiện sinh lý thuận lợi, ruột non được xem là vị trí hấp thu quan trọng nhất trong toàn bộ đường tiêu hóa.
2.3. Ruột già
Ruột già chỉ tham gia ở mức độ hạn chế vào quá trình hấp thu thuốc dùng đường uống. Tại đây, thuốc chủ yếu được hấp thu thông qua cơ chế khuếch tán thụ động. Mặc dù thời gian lưu thuốc trong ruột già tương đối dài, nhưng hiệu quả hấp thu vẫn thấp do một số yếu tố bất lợi như diện tích bề mặt tiếp xúc nhỏ, lưu lượng máu cung cấp hạn chế, ít enzyme tiêu hóa và thuốc sau khi hấp thu vẫn chịu chuyển hóa qua gan lần đầu. Vì vậy, mức độ hấp thu thuốc tại ruột già thường không đáng kể so với ruột non.
3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hấp thu thuốc dùng đường uống
3.1. Sự hòa tan, giải phóng dược chất
Dạng bào chế có vai trò quan trọng trong việc quyết định tốc độ hòa tan và tốc độ hấp thu của thuốc. Trong nhiều trường hợp, các dạng thuốc có khả năng hòa tan nhanh sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hấp thu diễn ra nhanh hơn qua niêm mạc đường tiêu hóa, từ đó cải thiện sinh khả dụng của thuốc.
Quá trình giải phóng dược chất của viên nén
Dược chất muốn được hấp thu thì cần được hòa tan. Với cùng một hoạt chất, tốc độ hấp thu phụ thuộc chặt chẽ vào dạng bào chế. Trong đó, dạng dung dịch cho tốc độ hấp thu nhanh nhất do dược chất đã được hòa tan hoàn toàn. Dạng hỗn dịch, bột hoặc cốm cần thêm thời gian để hòa tan trước khi được hấp thu nên có tốc độ hấp thu chậm hơn. Dạng viên nén phải trải qua nhiều giai đoạn như rã viên và hòa tan dược chất, vì vậy thường có tốc độ hấp thu chậm nhất.
3.2. Đặc tính lý – hóa của thuốc dùng đường uống
Các yếu tố quan trọng liên quan đến đặc tính của dược chất ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hấp thu bao gồm độ tan, trọng lượng phân tử, mức độ ion hóa và hệ số phân bố dầu/nước. Trong đó, các thuốc tan tốt trong lipid, có hệ số phân bố dầu/nước (logP) thích hợp và tồn tại chủ yếu ở dạng không ion hóa thường được hấp thu tốt qua niêm mạc đường tiêu hóa nhờ cơ chế khuếch tán thụ động.
Mức độ ion hóa của thuốc phụ thuộc vào pH của môi trường và hằng số phân ly (pKa) của thuốc. Thuốc ở dạng ion hóa thường tan tốt trong nước nhưng khó thấm qua màng tế bào, trong khi thuốc ở dạng không ion hóa có khả năng tan trong lipid tốt hơn và do đó dễ khuếch tán qua màng tế bào.
Trường hợp thuốc không tan trong lipid hoặc có hệ số phân bố dầu/nước không phù hợp, khả năng khuếch tán qua màng phospholipid kép sẽ bị hạn chế. Các thuốc quá ưa nước (logP thấp) không hòa tan được vào lớp lipid kỵ nước của màng tế bào, vì vậy khó xuyên qua màng và thường chỉ được hấp thu thông qua các cơ chế khác như vận chuyển nhờ chất mang đặc hiệu. Ngược lại, các thuốc quá ưa lipid (logP quá cao) tuy dễ đi vào màng nhưng lại khó thoát ra để đi vào tuần hoàn, có thể bị giữ lại trong màng tế bào hoặc mô mỡ, từ đó làm chậm quá trình hấp thu và giảm sinh khả dụng của thuốc.
3.3. Các yếu tố sinh lý của vật nuôi
Nhu động ruột, diện tích bề mặt hấp thu và lưu lượng tuần hoàn tại vị trí hấp thu là những yếu tố sinh lý quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ và tốc độ hấp thu thuốc qua đường tiêu hóa.
Bên cạnh đó, tình trạng như tiêu chảy, viêm ruột, rối loạn tiêu hóa, tuổi, stress và tình trạng sức khỏe chung của vật nuôi đều ảnh hưởng đến khả năng hấp thu thuốc.
3.4. Tương tác với thức ăn
Thức ăn có thể làm chậm hấp thu thuốc do kéo dài thời gian làm rỗng dạ dày, thay đổi pH hoặc tạo phức với thuốc. Tuy nhiên, một số thuốc lại được hấp thu tốt hơn khi dùng cùng thức ăn béo.
3.5. Tương tác thuốc - thuốc
Một số thuốc khi dùng đồng thời có thể tạo phức, gây ức chế hoặc cảm ứng, hoặc cạnh tranh cơ chế hấp thu với các thuốc khác tại đường tiêu hóa. Những tương tác này có thể làm thay đổi sinh khả dụng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị và độ an toàn của thuốc.
Trong hệ sinh thái sản phẩm thú y và chăm sóc thú cưng của Fivevet - công ty cũng phát triển nhiều sản phẩm dùng đường uống: Five-Prozyme 5 way, Five-Pypra, Five-Acemin B12, Five-Alben 100 oral, Five-Itrazole,... Đáp ứng nhu cầu điều trị và hỗ trợ sức khỏe cho vật nuôi theo cơ chế hấp thu qua ống tiêu hóa. Với nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu và sản xuất thuốc đạt tiêu chuẩn GMP-WHO, các sản phẩm này không chỉ mang lại hiệu quả lâm sàng cao mà còn được thiết kế phù hợp với đặc điểm sinh lý hấp thu của thú cưng.
Một số sản phẩm của FivevetBài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Dược - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp:
1. Sự hấp thu của thuốc qua đường uống trên động vật là gì?
Là quá trình thuốc di chuyển từ ống tiêu hóa vào hệ tuần hoàn chung sau khi được sử dụng bằng đường uống, từ đó phát huy tác dụng điều trị trong cơ thể động vật.
2. Thuốc đường uống trên động vật được hấp thu chủ yếu ở vị trí nào?
Phần lớn các thuốc dùng đường uống được hấp thu chủ yếu tại ruột non, nhờ diện tích bề mặt lớn, hệ thống nhung mao phát triển và lưu lượng máu cao.
3. Những đặc tính nào của dược chất ảnh hưởng đến khả năng hấp thu?
Độ tan, trọng lượng phân tử, mức độ ion hóa, pH môi trường và hệ số phân bố dầu/nước (logP) là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng hấp thu của thuốc.
4. Tình trạng sức khỏe của động vật có ảnh hưởng đến hấp thu thuốc không?
Có. Các tình trạng như tiêu chảy, viêm ruột, rối loạn tiêu hóa, stress, tuổi và thể trạng chung đều có thể làm giảm hoặc thay đổi khả năng hấp thu thuốc.
5. Dạng bào chế ảnh hưởng như thế nào đến sự hấp thu thuốc?
Dạng dung dịch thường được hấp thu nhanh nhất, tiếp theo là hỗn dịch, bột, cốm; trong khi viên nén có tốc độ hấp thu chậm hơn do cần thời gian phân rã và hòa tan.
Xem thêm:
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
