Giải pháp Fivevet phòng và kiểm soát viêm ruột hoại tử trên gia cầm

Viêm ruột hoại tử (Necrotic Enteritis – NE) là bệnh tiêu hóa thường gặp ở gia cầm, đặc biệt là gà thịt. Bệnh gây tổn thương niêm mạc ruột, làm giảm khả năng tiêu hóa, hấp thu dinh dưỡng và ảnh hưởng đến tăng trưởng.
Bệnh thường xảy ra ở gà 2–6 tuần tuổi, chủ yếu trong giai đoạn 2–5 tuần tuổi. Tỷ lệ tử vong có thể dao động từ 2–50% tùy mức độ bệnh và các yếu tố phối hợp. Trong bài viết này, Fivevet xây dựng giải pháp sản phẩm theo từng mục tiêu: giảm áp lực mầm bệnh, kiểm soát cầu trùng, sử dụng kháng sinh phù hợp, bù điện giải, tăng cường sức đề kháng và phục hồi sức khỏe đường ruột. 

Bệnh viêm ruột hoại tử trên gia cầm là bệnh đường tiêu hóa do vi khuẩn Clostridium perfringens gây ra. Đây là trực khuẩn Gram dương, kỵ khí, không di động và có khả năng sinh bào tử.
Vi khuẩn tồn tại phổ biến trong môi trường và đường ruột của động vật khỏe mạnh. Bào tử có sức đề kháng cao, có thể tồn tại lâu trong thức ăn, nước uống, chất độn chuồng và môi trường chăn nuôi, làm tăng nguy cơ phát tán và tái nhiễm.
Ở gia cầm, C. perfringens được phân thành 7 type (A–G) dựa trên các gen mã hóa độc tố chính. Vi khuẩn có thể sản sinh nhiều loại độc tố, trong đó α-toxin và NetB giữ vai trò quan trọng đối với bệnh viêm ruột hoại tử.
α-toxin gây thủy phân phospholipid của màng tế bào, làm tổn thương cấu trúc và chức năng tế bào. NetB tạo lỗ trên màng tế bào, gây rối loạn tính thấm và làm chết tế bào biểu mô ruột. Hoạt động của các độc tố này góp phần gây hoại tử niêm mạc và hình thành những tổn thương đặc trưng của bệnh.

Viêm ruột hoại tử là bệnh có tính chất đa yếu tố. Bệnh thường phát sinh khi các yếu tố tiền đề gây tổn thương niêm mạc ruột hoặc tạo điều kiện cho C. perfringens tăng sinh.
Bệnh cầu trùng
Nhiễm cầu trùng do Eimeria spp. là một trong những yếu tố tiền đề quan trọng nhất. Cầu trùng ký sinh, nhân lên và phá hủy biểu mô ruột, làm suy giảm hàng rào bảo vệ niêm mạc.
Tổn thương niêm mạc làm protein huyết tương, chất nhầy và các chất dinh dưỡng được giải phóng vào lòng ruột, tạo nguồn cơ chất thuận lợi cho C. perfringens tăng sinh. Vì vậy, nhiễm cầu trùng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh và khiến viêm ruột hoại tử diễn biến nghiêm trọng hơn.
Stress và suy giảm miễn dịch
Mật độ nuôi cao, vận chuyển, thay đổi thức ăn đột ngột, nhiệt độ hoặc độ ẩm không phù hợp và chất lượng nước kém có thể gây stress, làm suy giảm sức khỏe và chức năng bảo vệ của đường ruột.
Khi sức đề kháng của gia cầm giảm, khả năng kiểm soát sự phát triển của C. perfringens bị hạn chế, tạo điều kiện cho vi khuẩn tăng sinh và gây bệnh.
Các yếu tố dinh dưỡng
Khẩu phần giàu polysaccharide không tinh bột như lúa mì, lúa mạch và yến mạch có thể làm tăng độ nhớt của dịch ruột, đồng thời kéo dài thời gian lưu thức ăn.
Protein khó tiêu cùng các chất kháng dinh dưỡng như trypsin inhibitor, lectin, tannin và phytate làm giảm khả năng tiêu hóa, tăng lượng chất dinh dưỡng còn lại trong ruột và tạo nguồn cơ chất cho C. perfringens phát triển.
Ngoài ra, thức ăn được nghiền quá mịn có thể làm giảm hoạt động của mề, ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa và làm tăng nguy cơ rối loạn đường ruột.
Rối loạn hệ vi sinh đường ruột
Hệ vi sinh đường ruột giúp duy trì môi trường tiêu hóa ổn định và hạn chế sự phát triển quá mức của vi khuẩn gây bệnh.
Sử dụng kháng sinh không hợp lý hoặc kéo dài có thể làm giảm các vi khuẩn có lợi, phá vỡ trạng thái cân bằng của hệ vi sinh và tạo cơ hội để C. perfringens tăng sinh, chiếm ưu thế trong đường ruột.
Điều kiện vệ sinh chuồng trại
Chất độn chuồng ẩm, vệ sinh chuồng trại kém, mật độ nuôi cao và xử lý chất thải không đúng cách làm tăng lượng mầm bệnh trong môi trường.
Bào tử C. perfringens có thể tồn tại lâu trong chuồng nuôi bị ô nhiễm, khiến gia cầm thường xuyên tiếp xúc với vi khuẩn và làm tăng nguy cơ phát sinh, lây lan hoặc tái phát bệnh.

Triệu chứng lâm sàng
Bệnh viêm ruột hoại tử thường khởi phát nhanh, đặc biệt ở thể cấp tính. Gia cầm mắc bệnh có thể giảm ăn hoặc bỏ ăn, ủ rũ, tụm đàn, ít vận động, lông xù và cánh xệ.
Khi tổn thương đường ruột tiến triển, gà có thể tiêu chảy, mất nước, phân màu nâu sẫm hoặc có chất nhầy, giảm tăng trọng và suy giảm thể trạng. Trong những trường hợp nặng, bệnh có thể diễn biến rất nhanh và gây chết đột ngột mà trước đó gia cầm chưa biểu hiện triệu chứng rõ ràng.

Bệnh tích điển hình
Bệnh tích tập trung chủ yếu ở ruột, đặc biệt là ruột non. Ruột thường căng phồng, chứa nhiều hơi, thành ruột mềm và bở. Niêm mạc ruột có thể phủ một lớp bựa màu xanh, vàng hoặc nâu, kèm theo các điểm hoặc vùng xuất huyết. Khi bệnh nặng, tổn thương niêm mạc có thể lan rộng và gây hoại tử.
Ngoài tổn thương ở đường ruột, gan có thể bị viêm, sưng to và chuyển sang màu nâu vàng nhạt. Trên bề mặt gan có thể xuất hiện các điểm hoặc vùng hoại tử. Một số trường hợp còn kèm theo viêm túi mật.

Có thể nghi ngờ bệnh dựa trên các biểu hiện như gà ủ rũ, giảm ăn, tiêu chảy, chậm lớn hoặc chết đột ngột, kết hợp với bệnh tích đặc trưng ở ruột non.
Để xác định chính xác tác nhân, cần lấy mẫu chất chứa hoặc niêm mạc ruột và gửi đến đơn vị xét nghiệm chuyên môn. Tại FiveLab, mẫu được xét nghiệm nhằm phát hiện Clostridium perfringens, đồng thời hỗ trợ phân biệt với các tác nhân gây bệnh đường ruột khác. Kết quả xét nghiệm là cơ sở quan trọng để bác sĩ thú y lựa chọn biện pháp xử lý và xây dựng phác đồ sử dụng thuốc phù hợp cho từng đàn gia cầm. 

Vệ sinh chuồng trại, kiểm soát mầm bệnh
C. perfringens là vi khuẩn kỵ khí, sinh bào tử và tồn tại phổ biến trong môi trường chăn nuôi. Dạng sinh dưỡng dễ bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông thường, nhưng bào tử của vi khuẩn có sức đề kháng cao và tồn tại lâu trong môi trường.
Vì vậy, cần thường xuyên vệ sinh chuồng nuôi, quản lý chất độn chuồng, xử lý chất thải và sử dụng các sản phẩm sát trùng, khử khuẩn phù hợp để giảm lượng mầm bệnh, hạn chế lây lan và tái phát.

Kiểm soát bệnh cầu trùng
Bệnh cầu trùng ghép viêm ruột hoại tử: Kiểm soát cầu trùng giúp bảo vệ niêm mạc ruột, hạn chế điều kiện để C. perfringens tăng sinh, bám dính và tiết độc tố.
Một số thuốc thường được sử dụng trong phòng và điều trị cầu trùng gồm sulfonamide, diclazuril, amprolium và toltrazuril. Việc sử dụng cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn và thông tin của từng sản phẩm.

Điều trị triệu chứng, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ sức khỏe đường ruột
Gia cầm bị tiêu chảy và tổn thương niêm mạc ruột có thể mất nước, rối loạn điện giải và suy giảm thể trạng. Cần bổ sung Na⁺, K⁺, Cl⁻, Ca²⁺ và Mg²⁺ để bù nước, duy trì cân bằng điện giải và hỗ trợ phục hồi.

Vitamin A, C, E, D3, Zn, Se, β-glucan cùng các loại tinh dầu như oregano, thyme, quế và bạc hà có thể được sử dụng để hỗ trợ sức đề kháng.

Bên cạnh đó, probiotic và prebiotic như Bacillus, Lactobacillus, MOS; enzyme tiêu hóa và acid hữu cơ giúp hỗ trợ hấp thu dinh dưỡng, cân bằng hệ vi sinh, ổn định môi trường đường ruột và phục hồi niêm mạc.

Các nhóm kháng sinh thường được sử dụng để kiểm soát viêm ruột hoại tử gồm polypeptide, β-lactam, lincosamide và macrolide. Một số hoạt chất tiêu biểu gồm bacitracin methylene disalicylate, amoxicillin, ampicillin, lincomycin, tylvalosin và hoạt chất có tính kháng khuẩn halquinol.

Kháng sinh cần được sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ thú y, dựa trên kết quả xét nghiệm khi cần thiết và tuân thủ đúng thời gian ngừng thuốc.

Viêm ruột hoại tử là bệnh đường tiêu hóa do Clostridium perfringens gây ra và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như cầu trùng, dinh dưỡng, stress, mất cân bằng hệ vi sinh và vệ sinh chuồng trại.
Để kiểm soát bệnh hiệu quả, cần phối hợp vệ sinh, kiểm soát cầu trùng, sử dụng kháng sinh hợp lý và áp dụng các biện pháp hỗ trợ sức khỏe đường ruột. Khi đàn xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, người chăn nuôi nên liên hệ bác sĩ thú y hoặc đơn vị xét nghiệm để xác định nguyên nhân và xây dựng phác đồ phù hợp.
Câu hỏi thường gặp 
1. Bệnh viêm ruột hoại tử thường gặp ở gà bao nhiêu tuần tuổi?
Bệnh thường xảy ra ở gà 2–6 tuần tuổi, trong đó giai đoạn 2–5 tuần tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
2. Tác nhân chính gây bệnh viêm ruột hoại tử là gì?
Tác nhân chính là Clostridium perfringens. Đây là trực khuẩn Gram dương, kỵ khí, sinh bào tử và có thể tồn tại trong môi trường cũng như đường ruột của gia cầm khỏe mạnh.
3. Vì sao bệnh cầu trùng làm tăng nguy cơ viêm ruột hoại tử?
Cầu trùng phá hủy biểu mô và hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột, đồng thời làm tăng nguồn dinh dưỡng trong lòng ruột, tạo điều kiện cho C. perfringens tăng sinh và tiết độc tố.
4. Dấu hiệu nào giúp nghi ngờ gà mắc viêm ruột hoại tử?
Gà có thể giảm ăn, ủ rũ, tụm đàn, lông xù, cánh xệ, tiêu chảy, phân nâu sẫm hoặc có chất nhầy và chậm lớn. Trường hợp nặng có thể chết đột ngột.
5. Phòng bệnh viêm ruột hoại tử cần tập trung vào những biện pháp nào?
Cần kết hợp vệ sinh, khử khuẩn chuồng trại, kiểm soát cầu trùng, quản lý khẩu phần và stress, duy trì cân bằng hệ vi sinh đường ruột, đồng thời sử dụng thuốc hợp lý theo hướng dẫn chuyên môn.
Xem thêm: 
- BỆNH NẤM DIỀU Ở GIA CẦM LÀ GÌ?
- VIÊM RỐN Ở GIA CẦM